7-Demir

Fondacija za podršku naučnoistraživačkom radu i obrazovanju „Spektrum” Sarajevo

Ovaj rad analizira zvanični dopis koji je Ministarstvo vanjskih poslova Osmanskog Carstva krajem 1875. proslijedilo diplomatskim misijama kao odgovor na izbijanje Hercegovačkog ustanka. Dokument ambasadama prenosi ključne smjernice i službeni stav o ustanku i njegovim međunarodnim implikacijama te predstavlja vrijedan izvor za razumijevanje osmanske političke doktrine, diplomatske logike i retorike. Njegov sadržaj otkriva složenu poziciju Carstva, koje je nastojalo uskladiti očuvanje suvereniteta s očekivanjima velikih sila i upravljanjem unutrašnjim krizama. Retorički, dopis kombinuje mirotvorne poruke, afirmaciju autoriteta i apel na razboritost, oblikujući sliku Osmanskog Carstva kao odgovornog aktera u Istočnom pitanju. Prijevod i interpretacija dokumenta omogućuju dublji uvid u institucionalnu perspektivu Porte i preciznije razumijevanje političko-diplomatskih odnosa 19. stoljeća.

Ključne riječi: Osmansko Carstvo, Visoka Porta, Hercegovački ustanak, diplomatska prepiska, arhivska građa, Istočna kriza, geopolitički interesi.

Hercegovački ustanak iz 1875. godine predstavlja jedan od ključnih događaja kasnoosmanske historije Balkana, a njegovi uzroci i povodi tumačeni su u različitim historiografskim tradicijama kroz širok spektar izvora. Dok određeni historiografski pristupi polaze od osmanskih administrativnih dokumenata i fokusiraju se na lokalne fiskalne i društvene okolnosti koje su prethodile eskalaciji nasilja, drugi naglašavaju političke, kulturne i idejne procese koji su se razvijali u decenijama prije ustanka.

Pristup koji u bosanskohercegovačkoj historiografiji razvijaju Hasan Škapur i Ahmed S. Aličić zasniva se na širokom korištenju osmanske korespondencije, administrativnih akata i vilajetske dokumentacije. Iako se njihov rad oslanja na iste vrste izvora kao i savremena turska historiografija, interpretativni naglasci ostaju djelimično različiti: dok turski autori češće ističu socio-ekonomske i fiskalne faktore u genezi ustanka, Škapur i Aličić težište stavljaju na političke procese, upravne strukture i dinamiku odnosa između lokalnih aktera i centralne vlasti.1

Hasan Škapur uzroke ustanka vidi prvenstveno u nezadovoljstvu hrišćanske raje osmanskom upravom i političko-nacionalnom buđenju pravoslavnih zajednica. Ustanak tumači kao politički motivisan oružani otpor protiv osmanskog poretka, pokrenut iz redova hrišćanskog stanovništva. Naglašava da je riječ o izrazu jačanja nacionalne svijesti i težnje ka preuzimanju vlasti od „stranog zavojevača“, dok socijalno-ekonomske faktore, uključujući ekonomsku eksploataciju i zulum lokalnih vlastodržaca, navodi tek kao interpretacije drugih historičara, a ne kao osnovu vlastitog pristupa. U njegovoj interpretaciji pokret ima dominantno političku i nacionalnu dimenziju, uključujući i sklonost dijela ustanika ka povezivanju sa Srbijom, dok su ekonomski motivi drugog reda.2

Dajući kritički osvrt na Škapurove radove, Aladin Husić osporava njegovo povremeno oslanjanje na interpretativna limitiranja iz jugoslovenske epohe, koja su dovela do tumačenja ustanka kao socijalne ili oslobodilačke borbe. Nasuprot tome, Husić ističe da je ustanak imao prije svega velikodržavni i uvezeni karakter, organiziran izvan Bosne, uz ključnu ulogu ustaničkih grupacija, dobrovoljaca i vojnog kadra iz Srbije, Crne Gore i Austro-Ugarske.3

Savremena turska historiografija na Hercegovački ustanak iz 1875. gleda prvenstveno kroz prizmu unutrašnjih, socio-ekonomskih i upravnih tenzija. Enver Ziya Karal i Zafer Gölen naglašavaju slabosti provincijske administracije i raskorak između tanzimatskih reformi i njihove stvarne primjene, pri čemu fiskalne nepravilnosti i porezni pritisci zauzimaju važno mjesto.4 İlber Ortaylı ističe da je osmanska uprava u udaljenim pokrajinama slabila usljed jačanja lokalnih i provincijskih moćnika koji su bez efikasne kontrole centra vršili pritisak na stanovništvo5, dok Kemal Karpat ističe demografske i agrarne procese koji su pojačavali socijalno nezadovoljstvo.6 Sličan naglasak daje i Mithat Aydın, koji pobunu vidi kao rezultat lokalnih napetosti i slabe kontrole Porte, pri čemu vanjski politički faktori poprimaju veći značaj tek nakon što se ustanak već rasplamsao.7 Ayşe Özkan dodaje da fiskalne zloupotrebe i postupanje poreznih zakupaca/mültezima predstavljaju neposredni povod ustanka, dok se uloga Srbije i panslavističkih mreža javlja tek u kasnijoj fazi, kao nadogradnja već započetog procesa.8

U političko-kulturnoj historiografskoj tradiciji, posebno kod Milorada Ekmečića, ustanak se prikazuje u ideologiziranom i nacionalno-teleološkom ključu, gdje se složeni socijalni i upravni procesi svode na jednu liniju „istorijskog uspona“ srpskog naroda. Takva interpretacija odražava svjesnu ideološku konstrukciju u kojoj se događaji iz 1875. uklapaju u zamišljeni kontinuitet nacionalne emancipacije. Njegov pristup daje značaj obrazovanim vođama, međunarodnim vezama i političkim idejama koje su kasnije obilježile kraj 19. stoljeća. U njegovoj interpretaciji povodi ustanka uklapaju se u kontinuitet dužeg političkog razvoja, pri čemu socijalne i fiskalne okolnosti predstavljaju pozadinu, a ne glavni mehanizam eskalacije.9

Bosna i Hercegovina je u drugoj polovini 19. stoljeća postala epicentar diplomatskog nadmetanja između Austro-Ugarske, Rusije i Velike Britanije. Austro-Ugarska je težila okupaciji BiH radi strateške sigurnosti i teritorijalne ekspanzije prema Balkanu.10 Rusija je nastojala proširiti svoj utjecaj na Balkanu, koristeći zaštitu pravoslavnog stanovništva kao izgovor.11 Velika Britanija je bila protiv ruskog širenja prema Bosforu i koristila diplomatske pritiske da očuva ravnotežu snaga.12

Konzularna predstavništva velikih sila u BiH – Austrija (1850), Francuska (1852), Rusija i Britanija (1857), Italija (1863), Pruska (1864) – nisu bila samo informativna tijela, već instrumenti diplomatskog utjecaja. Njihovo prisustvo omogućilo je direktnu komunikaciju sa lokalnim vlastima i praćenje reformskih procesa.13

Porta je pokušala umiriti situaciju ‘iradom’ od 2. oktobra 1875. godine, obećavši reformu poreznog sistema i uprave. Međutim, to nije dalo rezultate, što je dodatno ojačalo međunarodni pritisak i otvorilo prostor za intervenciju stranih sila.14

Kako pokazuje Vaso Čubrilović, vladajući krugovi u Srbiji i Crnoj Gori u događajima Istočne krize nastojali su da hercegovački i bosanski ustanak integriraju u vlastite nacionalne programe: ratoborno raspoloženje u obje kneževine bilo je usmjereno na pridobijanje ustanika za ciljeve teritorijalnog širenja i ujedinjenja s „matičnim” državama.15 Iste su, uz pomoć svojih obavještajnih mreža, opskrbljivale ustanike oružjem, logistikom i dobrovoljcima. Ova intervencija nije prošla nezapaženo na Zapadu; britanski list The Times izvještavao je o „slavenskoj solidarnosti” i mogućnosti šireg rata.16

Austro-Ugarska je u početnoj fazi ustanka zadržavala neutralnu poziciju, ne želeći pogoršati odnose s Osmanskim Carstvom ni provocirati Rusiju. Ipak, posjeta cara Franje Josipa I istočnoj granici 1875. godine tumačena je kao latentna podrška kršćanskim podanicima u Bosni i Hercegovini.17

Zapadna štampa i konzularni izvještaji nisu se ograničili na neutralno izvještavanje o događajima u Hercegovini, već su često sistematski naglašavali brutalnost osmanske vojske, koristeći slike represije, paleži i progona, kako bi oblikovali javno mnijenje u korist intervencionističkih politika. Ova narativna matrica, naročito prisutna u britanskim, austrijskim i francuskim izvorima, imala je jasnu propagandnu funkciju: legitimirati diplomatski pritisak na Portu, mobilizirati javnu podršku za „humanitarnu intervenciju“ i pripremiti teren za buduće teritorijalne pretenzije velikih sila. Tendenciozno je plasirana nerealna brojka od 250.000 ljudi koji su napustili svoje domove tokom sukoba. Vijesti o migracijama ovakvih razmjera potaknule su humanitarne reakcije širom Evrope i učvrstile negativan imidž Osmanskog Carstva.18

Rusko-turski rat 1877–1878. okončan je Sanstefanskim mirom, čije je središnje rješenje bilo stvaranje velike bugarske države. Takav aranžman izazvao je snažno protivljenje Austro-Ugarske i drugih velikih sila te je na Berlinskom kongresu radikalno revidiran. Na tom kongresu, iako je Rusija doprinijela nezavisnosti Srbije i Crne Gore, nije uspjela proširiti svoj neposredni utjecaj na Bosnu i Hercegovinu, što se često tumači kao diplomatski poraz u odnosu na Austro-Ugarsku.19 Berlinski kongres (13. juli 1878) formalizirao je mandat Austro-Ugarskoj za okupaciju BiH, čime je međunarodni aspekt ustanka dobio konačnu potvrdu.20

Hercegovački ustanak bio je ozbiljan izazov upravnoj stabilnosti Osmanskog Carstva. Uz vojni aspekt, od ključnog značaja je način na koji je Visoka Porta diplomatski oblikovala svoj stav o ustanku. Ovo poglavlje analizira nacrt dopisa Ministarstva vanjskih poslova upućen ambasadorima, kako bi se izložila zvanična interpretacija događaja i njihovih međunarodnih implikacija.

Prva donosi konceptualnu, a druga radnu verziju teksta, što omogućava uvid u razvoj diplomatskog jezika i strukture. Transliteracija je izvršena prema savremenoj turskoj latinici, a prijevod nastoji očuvati logiku i ton osmanskog originala.

Dokument se posmatra kao strateški oblikovan narativ, ne kao puki izvještaj. Ključni diskurzivni elementi odnose se na interpretaciju nemira, odbrambenu poziciju Carstva, pritiske velikih sila i reformski odgovor Porte.

Osmanski diplomatski dopis upućen stranim ambasadama nakon izbijanja Hercegovačkog ustanka predstavlja specifičan politički i retorički okvir kojim je Visoka Porta nastojala oblikovati percepciju događaja. Upoređivanje njegovih ključnih poruka s međunarodnim okolnostima i historiografskim uvidima otkriva razliku između diplomatski oblikovanog narativa i geopolitičke realnosti Istočne krize. Ova komparacija omogućava bolje razumijevanje načina na koji je Osmansko Carstvo pokušavalo upravljati međunarodnim pritiscima, kao i motiva regionalnih sila uključenih u sukob.

Prema dopisu, ustanak nije proizlazio iz lokalnih tenzija, nego iz djelovanja spoljnjih grupa – „komita“, potpomognutih financijskom, političkom i propagandnom logistikom iz Srbije i Crne Gore. Ovakva interpretacija ima uporište u historijskim činjenicama: kneževine su zaista nastojale ustanak uklopiti u vlastite nacionalne programe, snabdijevajući ustanike oružjem, ljudstvom i obavještajnim mrežama. Treba naglasiti da je narav samog dopisa takva da mu cilj nije bila analiza dubljih socijalnih i upravnih uzroka ustanka, nego oblikovanje diplomatskog odgovora i predstavljanje službene interpretacije događaja. Stoga se u tekstu gotovo u potpunosti izostavljaju unutrašnji ekonomski i administrativni problemi koji su, prema historiografiji, doprinosili nezadovoljstvu dijela stanovništva. U okviru ovakvog žanra, naglasak je nužno stavljen na vanjske aktere i međunarodne okolnosti, čime se ustanak prikazuje ponajprije kao rezultat spoljnjeg podsticanja, a ne kao kompleksan proces s višestrukim uzrocima.

Porta naglašava vlastitu uzdržanost: u dopisu se navodi da je vojsci zabranjeno prekoračenje linija i zloupotreba sile, dok se nasilje pripisuje srpskim i crnogorskim formacijama. Iako je međunarodna pomoć ustanicima historijski potvrđena, zapadna štampa i konzularni izvještaji dominantno su prikazivali Osmansko Carstvo kao stranu koja pribjegava represiji, paleži i kolektivnom kažnjavanju stanovništva. Ovo je svjesno korišteno u propagandne svrhe – britanski, austrijski i francuski izvori oblikovali su sliku Osmanlija kao agresora, kako bi opravdali diplomatski pritisak i zagovarali humanitarne ili intervencionističke politike. Dopis, stoga, predstavlja kontratežu toj slici, nastojeći osigurati moralni legitimitet Carstvu pred evropskim silama.

Porta u dopisu izražava nezadovoljstvo promjenama stava evropskih sila: od podrške intervenciji ka zahtjevima za povlačenje trupa. Takvo kolebanje tumači se kao direktno narušavanje suvereniteta Carstva. Historijski posmatrano, ova ocjena odgovara logici Istočne krize: Britanija je nastojala spriječiti ruski prodor prema Bosforu, Austro-Ugarska je težila sigurnosnom širenju prema Balkanu, dok je Rusija koristila panslavističku politiku za jačanje vlastitog utjecaja. U takvom okruženju Osmansko Carstvo se zaista našlo u poziciji stalnog diplomatskog limitiranja, što kulminira odlukama Berlinskog kongresa koji je legitimirao austrougarsku okupaciju BiH.

Dopis reformski dekret (Aralık fermanı) iz decembra 1875. predstavlja kao izraz osmanske unutrašnje volje. To se čini u pokušaju da se spriječi tumačenje reformi kao posljedice stranog tutorstva. Historijski, međutim, ove su mjere donesene u atmosferi snažnog međunarodnog pritiska, dok su prethodne pokušaje smirivanja situacije – poput irade (sultanska naredba za Bosnu) od 2. oktobra 1875. – evropske sile dočekale s nepovjerenjem. Odbijanje Andrássyjevog plana i insistiranje na vlastitoj reformističkoj autonomiji čine dio osmanske strategije očuvanja simboličkog suvereniteta u trenutku kada suštinski već trpi eroziju.

U završnom dijelu dopisa Porta sebe prikazuje kao stranu koja djeluje razborito i odgovorno, pritiješnjena vanjskim ograničenjima, ali posvećena obnovi reda. Ovakva slika ne odgovara uvijek percepciji evropske javnosti: zapadna propaganda i tendenciozno napuhane brojke o izbjegličkim kolumnama stvorile su izrazito negativan imidž Carstva. Poziv na diplomatsku nepristrasnost tako ne predstavlja samo moralnu molbu, već pokušaj da se rebalansira međunarodni narativ koji je, u konačnici, otvorio put odlukama Berlina i marginalizaciji osmanskih interesa.

U konačnici, diplomatski dopis reflektira ograničeni manevarski prostor Osmanskog Carstva u doba intenzivnog međunarodnog nadmetanja, dok historijski kontekst otkriva da su unutrašnje slabosti i spoljnji pritisci zajedno odredili tok ustanka i geopolitičke ishode, uključujući austrougarsku okupaciju Bosne i Hercegovine 1878.

Skica zvaničnog dopisa koji je Ministarstvo vanjskih poslova Osmanskog Carstva uputilo diplomatskim predstavnicima krajem 1875. godine imala je svrhu artikulacije službene pozicije o uzrocima, razvoju i međunarodnim aspektima Hercegovačkog ustanka. Ovaj dokument istovremeno predstavlja značajan izvor za razumijevanje političkog svjetonazora Osmanskog Carstva, njegovih diplomatskih mehanizama i retoričkih obrazaca.

Prijevod i interpretacija dopisa omogućuju uvid u institucionalnu perspektivu Visoke Porte te doprinose preciznijem sagledavanju političko-diplomatskih odnosa tog perioda. Dokument se ne tretira kao puka faktografska zabilješka, već kao strateški konstruiran narativ koji izražava temeljne stavove Osmanskog Carstva o ustanku i njegovim međunarodnim reperkusijama.

Sadržaj dopisa otkriva složenost osmanske pozicije, koja je nastojala uspostaviti ravnotežu između očuvanja državnog suvereniteta, odgovora na diplomatske zahtjeve velikih sila i upravljanja unutrašnjim krizama. U tekstu se prepoznaje niz ključnih diplomatskih taktika: atribucija destabilizacije vanjskim faktorima, upravljanje medijskim prikazom, defanzivna pozicija, pritisak kroz diplomatske kanale, reformski diskurs te apel na razboritost i odgovornost.

Iako je Osmansko Carstvo nastojalo zadržati umjeren ton, srpske i crnogorske paravojne jedinice kontinuirano su vršile upade na teritorij Bosne i Hercegovine. Unatoč pokušajima da se sukob ograniči na defanzivne mjere, duž pograničnih zona odvijale su se sistematske vojne provokacije koje su, prema interpretaciji Porte, imale za cilj podrivanje teritorijalne cjelovitosti Carstva pod krinkom formalne neutralnosti susjednih kneževina.

Visoka Porta je insistirala na tome da su reforme izraz unutrašnje političke volje, a ne rezultat vanjskog pritiska. Dekretom iz decembra 1875. reforme su predstavljene kao čin dobre volje Njegovog Veličanstva Sultana prema lojalnim podanicima, dok su pokušaji da se njihova objava poveže sa stranim inicijativama, poput Andrássyjevog plana, ocijenjeni kao narušavanje suvereniteta i dostojanstva Carstva.

U dopisu nije prepoznata namjera da se razmatraju duboki društveno-ekonomski uzroci nemira u Hercegovini, iako ih historiografska literatura dosljedno prepoznaje kao temeljne pokretače ustanka. Takvi uzroci ostaju izvan fokusa dokumenta, jer dopis ne teži analitičkom objašnjenju unutrašnjih tenzija, već je primarno usmjeren na oblikovanje vanjskopolitičkog narativa i očuvanje osmanske diplomatske pozicije pred međunarodnim akterima. Umjesto toga, fokus je usmjeren na djelovanje organizirane mreže komita, obavještajnih struktura i propagandnih medijskih kanala.

Ustanak se prikazuje kao spolja inicirana pobuna bez unutrašnje legitimnosti i jasnog vođstva. Takvo tumačenje ne proizlazi iz negacije socio-ekonomskih uzroka, već iz potrebe da se pred međunarodnom zajednicom očuva narativ o osmanskoj suverenosti i unutrašnjem poretku.

Prijevod nacrta dopisa koji će Ministarstvo vanjskih poslova uputiti ambasadorima Uzvišenog Osmanskog Carstva u inostranstvu

Vaša ekscelencija je putem niza dopisa koje je ovo skromno ministarstvo slalo upoznata sa važnim događajima koji su se od početka hercegovačkog ustanka pojavljivali na sceni. S obzirom na pravac djelovanja koji je Visoka Porta u ovom pitanju usvojila, kao i na trenutno stanje u hercegovačkoj oblasti, te na dojmove i tumačenja koja su se pojavila u Evropi, smatram se obaveznim da ukratko izložim i pojasnim stvarni tok i realnu percepciju ovog pitanja, da razjasnim osnovne uzroke nemira čije se trajanje, suprotno našim nastojanjima i poduzetim koracima, za nas pokazuje kao razlog velike zabrinutosti, kao i da, referirajući se na zbivanja, na pravedan način ujednačim stavove i postupke Osmanskog Carstva.

Budući da nemamo namjeru nikoga optuživati niti unaprijed definirati kakav će biti ishod trenutnih okolnosti i događaja, ovo obrazloženje nije izneseno u cilju da se izmijeni suština zbivanja niti da se, na bilo koji način, promijeni njihov stvarni status. Naš jedini cilj jest da Evropi istinito prenesemo ono što se zaista dogodilo na mjestu nemira, te da jasno stavimo do znanja da nijedna radnja ili postupak Visoke Porte nije bio bezrazložan. Također, želimo nepristrasno i iskreno predstaviti tok događaja kako bismo pokazali kakve su nakane ostalih država bile u vezi s ovom problematikom, kao i prikazati sadržaj njihovih savjeta koje su uputile Visokoj Porti.

U osnovi, komite koje su bile opremljene moćnim sredstvima za djelovanje i oformljene s ciljem huškanja naroda na pobunu pažljivo i s namjerom su osmislile ustaničke ideje koje su, u tačno određenom trenutku, počele da se šire po Hercegovini, unoseći sjeme razdora u svijest stanovništva. S jedne strane, špijuni su širili razdor počevši od seoskih sredina pa sve do uglednih i istaknutih ličnosti pokrajine; s druge strane, neke inostrane dnevne novine su, koristeći svaku priliku, oštrim jezikom i huškačkim izrazima raspirivale plamen razdora. Na kraju, lahko povodljivi narod je skrenuo s pravca smirenosti i razboritosti podižući ustaničke bajrake.

Osmansko Carstvo je od samog početka nastojalo da pokaže znakove umjerenosti i blagosti, te je svim sredstvima pokušavalo da pobunjenike uvede u lojalnost, obećavši da će sve opravdane pritužbe biti saslušane i uzete u razmatranje. Uostalom, evropske države su u načelu dijelile isto mišljenje. Međutim, kako se ustanak sve više širio, naročito duž granice, a posebno u pravcu linije razgraničenja sa Srbijom, oformljene se brojne grupacije koje su se slobodno kretale prema Hercegovini s jedne strane, a prema Bosni s druge, otpočinjući tako s upadima. Zbog toga su spomenute evropske sile izrazile zabrinutost i, kako bi spriječile još veće buduće nerede, obavijestile su i preporučile da se odmah pribjegne mjerama za smirivanje ustanka. U međuvremenu, u Srbiji je podizanje javnosti svakim danom raslo, pa su se iz svih krajeva pokrajine otvoreno okupljale grupacije čije su troškove djelimično pokrivale komite koje su ohrabrivane od strane sveštenstva i lokalne štampe u međusobnoj konkurenciji. Te grupe su, naoružane novim vrstama pušaka i topova, napadale pogranične straže, palile sela i ubijale mirno stanovništvo, zbog čega je veliki broj ljudi bio primoran raseliti se. Neki pripadnici tih ustaničkih skupina formirali su vlastite odrede i, u pokušaju odbrane, počeli da uzvraćaju onima koji su ih napadali. Ipak, oni iz reda našeg naroda koji su se usudili odgovoriti na napade i nasilje bili su strogo kažnjeni i suzbijeni od strane vlasti.

I uz dalmatinsku granicu su se pojavile brojne grupacije sastavljene od pojedinaca raznih narodnosti, a budući da nadzor koji je vršila Austro-Ugarska nad graničnim pojasom nije bio dovoljan da u potpunosti osigura njegovu zaštitu, te su skupine uspjele pronaći prostor za djelovanje i prodrijeti u ustaničke krajeve. Detalji o njihovim postupcima, kao i o drskim i divljačkim djelovanjima srpskih odreda, mogu se pronaći u zvaničnim dokumentima označenim slovom (a), koji su dostavljeni Vama na razmatranje.

U takvim okolnostima, Osmansko Carstvo bilo je primorano da preduzme važne vojne zadatke, te su u Hercegovinu upućene Carske trupe, nakon čega su između njih i ustanika izbile žestoke i velike borbe. Međutim, djelovanje Carskih trupa bilo je isključivo usmjereno na odbranu, pa im čak nije bilo dozvoljeno da pređu linije razgraničenja kako bi osujetile povratak onih koji su pobjegli u Srbiju. Uprkos ograničenom djelovanju naših snaga, ponašanje i postupci Srba unutar kneževine pokazivali su da lokalna vlast nije bila sposobna da ih obuzda. Iako su napadi dolazili s njihove strane, pojavile su se zabrinjavajuće optužbe da su Carske trupe prešle linije i upotrijebile oružanu silu na srbijanskom teritoriju. No, tvrdnje da su naše trupe prešle linije su neistinite, s naše strane nije bilo takvog kršenja. Pred očima vlasti su u kneževini formirane brojne i dobro organizovane grupacije koje su danonoćno napadale Carske trupe, a njihovo drsko i divljačko ponašanje dostiglo je stepen nepodnošljivosti. Također, neke manje odbrambene akcije koje su naše snage izvršile iskorištene su na već poznat način kao povod za optužbe da su navodno neki bašbozuci/paravojska prešli linije razgraničenja i ubijali hrišćane. Takve zlonamjerne glasine i klevete, koje narušavaju čast i ugled Carskih trupa, u potpunosti su demantovane, kako zvaničnim istragama sadržanim u dokumentima označenim slovom (b), tako i vjerodostojnim informacijama koje su pribavili strani ambasadori u Carigradu.

Jedan od uzroka ove pobunjeničke aktivnosti jest i to što su, nakon izbijanja ustanka u Hercegovini, velike sile u okviru svojih nastojanja da se uspostave red i mir poslale svoje konzule u Mostar, s namjerom da pomognu Visokoj Porti. Na osnovu njihovih savjeta i upozorenja, Porta je imenovala i poslala svog komesara, te su konzuli zajedno s njim trebali djelovati na smirivanju ustanka. Visoka Porta je bila s tim saglasna. Međutim, uzastopne mirotvorne inicijative konzula nisu donijele nikakve rezultate – štaviše, dodatno su pogoršale stanje nemira. Budući da su ustanici jasno izjavili da nemaju namjeru predati oružje, a nakon što se vidjelo da konzulati, uprkos tome, i dalje žele nastaviti raditi, samim ustanicima je određenim narativima pružena svojevrsna legitimacija i priznanje, što je dodatno učvrstilo njihovu snagu i dovelo do otvorenog ispoljavanja neprijateljstva.

Pošto je Carskim trupama bilo strogo naređeno da ne prelaze linije razgraničenja niti da unutar granica nakon vojnih uspjeha zloupotrebljavaju nadmoć, ustanici su polahko počeli pokazivati znakove posustajanja, pa su čak neki među njima iskazivali namjeru da postanu lojalni. Uprkos tome, iste one države koje su u početku savjetovale da se hitno djeluje i ustanak suzbije, sada su promijenile stav i zahtijevale povlačenje Carskih trupa s granice Srbije. Zaista, budući da su velike sile, vođene prijateljskim raspoloženjem prema nama, željele da spriječe bespotrebno krvoproliće, mi smo visoko cijenili njihove inicijative. Njima je pošlo za rukom da do određene mjere umire srpsku ostrašćenost, te da ublaže tenzije koje su snažno eskalirale i u Srbiji i u Crnoj Gori. S druge strane, knez Milan je, na sjednici Skupštine, javno izjavio da izbjegava svaki postupak koji bi narušio mir i red. Zbog svega toga, a posebno u skladu sa pravednim stavovima Visoke Porte i novim savjetima koji su joj upućeni, odlučeno je da se naše trupe povuku s granice Srbije. Istovremeno, izdata su stroga i nedvosmislena naređenja da se spriječe bilo kakvi napadi, pa čak i pojedinačni incidenti, kako na liniji razgraničenja, tako i uopće na graničnim područjima. Nažalost, sve ove uravnotežene mjere nisu dale očekivane rezultate. Suprotno garancijama koje su nam date da će biti spriječeni svi oblici napada u pograničnim oblastima, hiljade Crnogoraca su se udružile s ustanicima i započele žestoke borbe protiv Carskih trupa. Ustanak se sve više proširivao, a nad nesretnim stanovništvom su se sprovodile razne obmane i podstrekivanja. Zbog tvrdnji da su ustanici navodno ostvarili vojne uspjehe i navodnih okrutnih postupaka lokalnih vlasti i Carskih trupa, u evropskoj javnosti su se počele putem lažnih i štetnih izvještaja i objava širiti glasine. Zbog toga ni javna objava opće amnestije koju je učinio uzvišeni Server-paša, niti mirotvorna i pravedna stajališta naših lokalnih vlasti, niti olakšice koje smo pružili za povratak izbjeglih porodica u njihova mjesta porijekla, ništa od toga nije imalo stvarnog učinka. U Evropi su putem otvorenih prikupljanja pomoći, kao i preko komita, sakupljene i poslane velike sume novca, dok su, ujedno, Hercegovinom kružili različiti proglasi čiji je cilj bio podstrekivanje stanovništva na ustanak. Zbog svega toga, ustanici su na razne načine dobijali podršku. Porodicama koje su željele da se vrate iz izbjeglištva povratak je konstantno nasilno sprečavan, dok su nad onima koji su željeli ostati na svojoj zemlji sprovođene bezobzirne i surove mjere. Komite su otvoreno nastavljali s takvim djelovanjem – što je, u to vrijeme, zvanično preneseno našem kabinetu i dokumentovano spisima koji su u prilogu dostavljeni, označeni slovom (c).

Iako nam je ponovo preporučeno da na svaki mogući način nastojimo smiriti ustanak kako ne bi dodatno eskalirao, zbog potrebe da se očuvaju zajednički interesi bili smo primorani da se uzdržimo od prelaska granice prilikom gonjenja i kažnjavanja ustanika. U međuvremenu, pod komandom crnogorskih vojnih oficira formirane su brojne ustaničke skupine, još organizovanije nego ranije, koje su, zahvaljujući bahato dostavljenom oružju i opremi sa svih strana, gotovo počele da se upuštaju u ratne sukobe s Carskim trupama. Iako je opći cilj bio da se mir i red ponovo uspostave, bili smo uskraćeni da ih gonimo do njihovih skrovišta. Ako pokušamo da ih uvjerimo mirnim putem, to se tumači kao nemar i popustljivost; ako pak želimo da preduzmemo mjere predostrožnosti, poput mobiliziranja trupa, naši postupci postaju predmet osude i kritike. Ukratko, od nas se traži da nametanjem kontrole ustanike pohvatamo i eliminišemo, ali pošto to nije ostvarivo, bivamo optuženi za nemoć. Zaista, naš položaj je postao krajnje neobičan i apsurdan.

Ne iznoseći nikakve pritužbe, ako ništa drugo, iskreno želimo da se dopusti pojasniti problematičnost situacije u kojoj uložena snaga i trud za povrat ustaničkih oblasti u lojalnost ostaju bez ikakvog rezultata. S obzirom na obim koji je ustanak u sadašnjem stanju poprimio, knez Crne Gore je iz predostrožnosti zauzeo neutralan stav, nastojeći da utiša veliki nemir koji je zahvatio njegov narod. Međutim, s obzirom na otvoreno izraženo neprijateljstvo Crne Gore, njeno faktičko i materijalno učešće u sukobima, te na neprekidne napade odreda koji su okupljeni i opremljeni na teritoriji Crne Gore, opravdano se javlja sumnja u iskrenost te neutralnosti, osim ako spomenuti knez nije potpuno nemoćan vršiti uticaj. U tom slučaju, to bi značilo da crnogorski knez nije u stanju da obuzda odrede koji se iznutra kreću prema granici i izlaze iz njegove zemlje.

Imajući na umu da su napadi iz dana u dan češći, dok smo primorani da djelujemo isključivo defanzivno, nemogućnost da ustanike progonimo do njihovih skrovišta i tamo ih potpuno suzbijemo dodatno otežava naš položaj.

S obzirom na to da je stvarno stanje u kojem se danas nalazimo upravo kako je i opisano, a ustanak još nije smiren, može li se to s pravom smatrati našom krivicom? Ili se, pak, može opravdano zahtijevati da u okviru zadatih granica i u određenom vremenskom roku obnovimo javni red? U svakoj zemlji koja ima vlast, sin domovine sa zahvalnošću dragovoljno prihvata niz teških žrtava, kako bi među domoljubima borba i otpor neprekidno trajali. Ako je zaista važno i neophodno da se ovakvim uzajamnim sukobima stavi kraj, onda s pravom težimo da nam se dopusti da tu nužnost provedemo u mjeri koju dopuštaju mogućnosti i pravda.

Uprkos strahotama koje su izazvale divljačke akcije ustanika, kao i svim vrstama podsticanja i huškanja, razumni dio stanovništva nije se priključio ustanku. Čak su i oni koji su napustili svoja ognjišta, kad god im se ukazala prilika, pokušavali da se potajno vrate. Iako se broj izbjeglica često navodi kao 130.000, prema zvaničnim dokumentima označenim slovom (d), koji su sastavljeni na osnovu podataka iz mjesta gdje je došlo do migracije, jasno se zaključuje da taj broj nikada nije prešao 30.000.

U ovim tegobnim okolnostima, Visoka Porta je svom komesaru dala potpuno ovlaštenje da u svakom pogledu štiti lojalno stanovništvo i da u potpunosti provede njihove legitimne zahtjeve. Osim toga, u svim dijelovima Carstva, u skladu s potrebama i željama naroda, carskom naredbom od 13. zul-kadeta 1292. po H. (11. decembar 1875), pokrenute su reforme kojih nisu bili uskraćeni oni koji su ostali poslušni vlasti. U slučaju da se u Hercegovini ponovo uspostavi red, čak i ustanici imaju želju da učestvuju u ovim uzvišenim carskim nastojanjima. Pošto su potrebna objašnjenja već sadržana u ranije poslanim dopisima, ovdje se ne smatra korisnim da se ponovo iznose detalji o vrijednosti i značaju spomenutog visokog fermana/dekreta i njegovim plemenitim ciljevima. Umjesto toga, fokus je isključivo na aspektu koji se tiče hercegovačkog pitanja. Kao što je Vašoj ekscelenciji poznato, Visoka Porta je, u skladu sa svim prijedlozima i željama koje su joj upućene, sama proglasila spomenute reforme – ne samo za Hercegovinu već za sve pokrajine Carstva – uzimajući u obzir potrebe i zahtjeve lojalnog i odanog stanovništva. Također, nastojala je da svim prijateljskim državama pokaže geste pravednosti i da osigura da te reforme budu u skladu s općim običajima i pravilima države. Dok su se vršile pripreme za objavu ovog uzvišenog fermana/dekreta, uvaženo Austro-Ugarsko Carstvo je, imajući u vidu uznemirenost javnog mnijenja izazvanu hercegovačkim događajima, savjetovalo da se, kako bi se izbjegle poteškoće u ostvarivanju pravednih i uzvišenih ciljeva Njegovog Veličanstva Sultana, odgodi njegova objava i proglašenje.

Samo jedan dan prije objave dugo očekivane carske naredbe pojavio se izuzetno neobičan prijedlog koji je izazvao krajnje iznenađenje. U takvim okolnostima više nije bilo prostora za odlaganje objave spomenute naredbe, jer bi takvo postupanje značilo potpuno poniženje ugleda i dostojanstva Visoke Porte. Njegovo Veličanstvo Sultan, koji je prvi podržao i pohvalio ideju da se svim podanicima dodijele nove povlastice, čak je izrazio želju da se reforme sprovedu što brže. Pritom, te reforme nisu bile namijenjene samo pobunjenim oblastima, već su, naprotiv, trebale obuhvatiti sve pokrajine Carstva, naročito one čije je stanovništvo pokazalo najviše lojalnosti, truda i predanosti u izvršavanju svojih dužnosti. Ipak, s obzirom na trenutnu situaciju u Hercegovini, smatralo se da ova pokrajina neće moći odmah imati koristi od tih reformi. Osim toga, ukoliko bi Visoka Porta prihvatila prijedlog austrijskog kabineta da se objava naredbe odgodi, ne samo da bi se bespotrebno otvorio prostor za nove i nepredviđene poteškoće već bi se reforme počele posmatrati kao rezultat pritisaka stranih sila, čime bi se umanjila, pa čak i poništila važnost činjenice da je Visoka Porta sama pokrenula ovu inicijativu.

U ovom trenutku, strane dnevne novine, a naročito bečke, ne propuštaju da pišu o navodnim lošim namjerama Austro-Ugarske prema Hercegovini, kao i o tome da je grof Andrássy izradio jedan nacrt reformi vezanih za istočna pitanja, koji je zatim predstavio velikim silama na prihvatanje, s namjerom da ga potom nametne i Visokoj Porti. Iako se već neko vrijeme čuju glasine o takvom planu, do danas, pa čak ni u povjerljivim krugovima, nije nam zvanično dostavljena nikakva obavijest u vezi s tim. Jer, prihvatanje takvog prijedloga značilo bi stavljanje pod zaštitu stranih sila, a time i kršenje i poniženje nezavisnosti i dostojanstva Visoke Porte. Stoga je jasno da se takvim obavještenjima neće pridavati nikakva pažnja. Njegovo Veličanstvo Sultan je izdavanjem spomenute carske naredbe već pokazao spremnost da ispuni želje i očekivanja svih, pa stoga predloženi plan grofa Andrássyja trenutno ne može imati nikakav stvarni uticaj. Ipak, iako ne poznajemo stvarne namjere austrijskog kabineta, svjesni smo izraza prijateljskih stavova koje je ranije pokazivao prema Visokoj Porti, kao i dobrosusjedskih odnosa između naših država. Također, poznato nam je da je Austro-Ugarska, koliko je to bilo moguće, nastojala da spriječi dopremanje oružja i prolazak pobunjeničkih odreda kroz njenu teritoriju, te da je u sadašnjim teškim okolnostima pružila određene korisne usluge, što s poštovanjem ažurno dodajemo ovom izvještaju.

Kao što je već izloženo, svrha ovog dopisa jest da se izlože mirotvorni stavovi koje Visoka Porta zauzima u ovom tegobnom pitanju te da se prikažu i potvrde teškoće u kojima se trenutno nalazimo. Da smo u svojim postupcima i djelovanju bili slobodniji i samostalniji, te da nismo iz obzira prema velikim silama smatrali nužnim da se povinujemo njihovim željama i sugestijama, već bismo davno otklonili sadašnje teškoće. Ipak, prema upozorenjima evropskih kabineta, čini se da, ukoliko hercegovački ustanak ne bude odmah smiren, ili barem prije proljeća, oni namjeravaju da svu odgovornost prebace isključivo na Visoku Portu. Međutim, sasvim je prirodno da odgovornost ponesu oni čiji su postupci doveli do sadašnjeg stanja.

Dakle, dosadašnji tok hercegovačkog pitanja i priroda događaja koji su se u međuvremenu desili svedeni su na ono što je ovdje izloženo. U izlaganju tih događaja nastojao sam, koliko je to bilo moguće, da budem sažet i odmjeren. Visoka Porta smatra da je neophodno da se uvaže njeni umjereni i mirotvorni stavovi, kao i iskrene i nepristrasne preporuke. Podanicima koji su bili zavedeni uvijek je otvoren put ka pravdi i carskoj milosti – i kad god se obrate, biće obuhvaćeni očinskim oprostom Visoke Porte. Teška iskušenja koja su proizašla iz spomenutih događaja treba jasno i pažljivo objasniti onima kojima je to potrebno, a od pronicljivošću obdarenih diplomata se s pravom očekuje da to razumiju. Stoga iskreno potvrđujemo da je krajnji razlog naših postupaka u vezi s hercegovačkim pitanjem upravo ono što je ovdje izloženo. Ukoliko se situacija dodatno pogorša, jasno stavljamo do znanja da više nećemo moći nastaviti s dosadašnjim putem strpljenja i uzdržanosti – i da se, zbog toga, nikakva odgovornost ne može pripisati Visokoj Porti. Uvjereni smo da će to potvrditi i priznati svi oni koji su vođeni nepristranim i dobronamjernim stavovima.

Ovim se potvrđuje da ste ovlašteni da ovaj dopis pročitate ministru vanjskih poslova države u kojoj se nalazite.

Dodatna bilješka: Konačna verzija sačinjena: 14. kanun-i evvela 1291. po H./26. decembar 1875. Verzija predata prevodiocu: 23. zul-kadeta 1292. po H./21. decembar 1875.21

Makâm-ı Nezâret-i Celîle-i Hâriciyye’den Düvel-i Ecnebiyye Nezdinde Bulunan Saltanat-ı Seniyye Süferâsına İrsâl Olunacak Tahrîrât-ı ‘Umûmiyyenin Müsveddesi Tercümesidir

Hersek ihtilâlinin bidâyetdenberü serzde-i sâha-ı zuhûr olan vukû‘ât-ı mühimme nezâret-i ‘âcizâneden peyderpey irsâl olunan muharrerât meâlinden rehîn-i ilm-i ‘âlîleri olmuşdur Bâb-ı ‘Âlî’nin bu işte ittihâz buyurmuş olduğu hatt-ı hareketden ve Hersek kıt‘asının ahvâl-ı hâziresinden dolayı Avrupaca hâsıl olan te’sîrat ve edilen tefsîrâta karşı mes’elenin sûret-i vukû‘ ve cereyânını şerh ve tafsîl ve mesâ‘î ve ikdâmâtımız hilâfinda olarak imtidâdı bizce mûceb-i te’essüf-i ‘azîm olan iğtişâşının esbâb-ı esâsiyesini sûret-i muhtasarede hâl ve tebeyyün iderek nefs-i vukû‘ât ile Saltanat-ı Seniyye’nin efkâr ve harekâtını muhikkâne muvâzene eylemekliği vazîfeden ‘ad eylerim.

Biz kimseyi ittihâm itmek ve ahvâl ve vukû‘âtın hâsıl ideceği netîceyi şu dur deyü şimdiden ta‘yîn eylemek niyyetinde bulunmadığmızdan bu îzâhın i‘tâ itmişiz vukû‘âtın mâhiyyetini tebdîl ve hâl-i mevki‘i her ne yolda olur ise olsun tağyîr eylemek tasavvuruna mebnî değildir belki maksad-ı mücerredimiz meydân-ı ihtilâlde ne vukû‘bulmuş ise hakîkî vecihle Avrupa’ya bildirmek ve Devlet-i ‘Âliye her ne hareket ve ef‘âlde bulunmuş ise hiç biri sebebsiz olamadığı ve devletlerin bu mes’elede bulundukları niyyet ve Bâb-ı ‘Âlî’ye virdikleri nasîhat neden ‘îbâret idüğünü meydâna koymak içün vukû‘âtı hâlisâne ve bî-tarafâne nakil ve hikâye eylemekdir.

Esâsen tahrîk-i ahâlî maksadıyla teşkîl olunmuş bir tâkım vesâ’it-i kaviyye-i icrâ’âtına mâlik komitaların ikdâm ve ihtimâmla tertîb eylemiş oldukları efkâr-i ihtilâl bir vakt-i mu‘ayyende Hersek’de intişâr ile ahâlînin ezhânına tuhm-ı fesâd ilkâ eyledi bir tarafdan câsûslar köylerden tutda vücûh ve a‘yân-ı memlekete varıncaya kadar neşr-i nifâk ve diğer tarafdan eyâletin her cihetle münâsebâtı bulunan ba‘zı ecnebî gazzeteler şiddetli lisânlar ve tahrîk-âmiz kelâmlar ile iş‘âl-i nâr-i şikâk eylediklerinden nihâyet sâde alan ahâlî tarîk-i sükûnet ve istikâmetden inhirâf ile ref‘-i livâ-yı ‘isyân eylemişdir.

Devlet-i ‘Aliyye ibtidâ-yı emirde izhâr-ı âsâr-ı i‘tidâl ve mülayemetle ‘usâtı dâire-i itâ‘ate idhâl içün her sûretle çalışmış ve vâki‘ olabilecek bi’l-cümle şikâyât-ı muhikkalarına havâle-i sem‘ i‘tibâr idileceğini va‘d eylemişidi ve zâten Avrupa devletleri dahi ‘ale-l-‘umûm bu re’yde bulunmuşidi fakat dâire-i ihtilâl gitgide tevessü‘ ve intişâr ile hudûd üzerinde ve ‘ale’l-husûs Sırbistân hatt-ı imtiyâzı taraflarında külliyetli fırkalar tecemmu‘ ve teşekkül ile bir tarafdan Hersek’e ve diğer tarafdan Bosna’ya ‘alenen yürüyüb tecâvüzü hareketlerde bulunmağa başladıklarından düvel-i müşârün ileyhim bu hâlden telâş göstererek ilerüde daha büyük karışıklıkların zuhûruna mahal virmemek meslekinden ihtilâlin teskîni esbâbının hemân istihsâlını tavsiye ve ihtâr eylediler bu aralık Sırbistân’da heyecân-ı efkâr günden güne tezâyüd ile emâretın her tarafından açıkdan açığa toplanan ve mesârifinin bir kısmı komitalar tarafından tesviye edilen ve tâife-i ruhbâniye ve matbû‘ât-ı mahaliye cânibinden birbirne rekâbetle teşvîk olunan fırkalar yeni usûldaki tüfenkler ve toplar ile hudûd üzerindeki ‘asâkir-i mustahfiza-ı mülâkâneye hücûm ve köyleri ihrâk ve kendi hâlindeki ahâlîyi katil ve i‘dâm eylediklerinden ahâlînin bir çoğu dağılmağa mecbûr oldu ve ba‘zı serseri gürûhundan bulunanlar dahi kendi başlarına birer fırka teşkîl iderek kendülerine tecâvüz iden eşhâs üzerine müdâfa‘a sûretiyle hücûm iylemeğe başlamışlar ise de ahâlîmizden hücûm ve tecâvüze mütecâsir olanlar hükûmet tarfından şedîden te’dîb ve tenkîl olunmuşdur.

Dalmaçya hudûdu taraflarında dahi her milletden gelen adamlar ile külliyetli fırkalar teşekkül itmiş ve Avusturya Devleti’nin icrâ eylediği nezâret-i hatt-ı hudûdun tamâmî muhâfazasına kâfî olamadığından bu fırkalar nasıla meydân bulub nevâhî-i ʻâsiyeye dühûl eylemişdir bunların ve Sırp fırkalarının mütecâsir oldukları harekât-ı vahşiyânenin tafsîlâtı (a) harfiyle işâretli evrâk-ı resmiyyenin mutâlaʻasıyla rehîn-i ʻilm-i ʻâlîleri olur.

Bu hâlde Saltanat-ı Seniyye tedâbîr-i mühimme-i harbiyye ittihâzına mecbûr olduğundan ânın üzerine Hersek’e gönderilen ʻAsâkir-i Şâhâne ile ʻusât beyninde şiddetli ve büyük muhârebeler vukûʻbulmağa başlamışdır lâkin ʻAsâkir-i Şâhânenin hareketi kendülerini müdâfaʻaya münhasır olub Sırbistân’a firâr idenlerin ʻumûmun arzusu vecihle bir daha ʻavdetini menʻ içün hatt-ı imtiyâzı geçübde taʻkîb itmeğe bile me’zûn değil idiler meʻa hâzâ harekât-ı ʻaskeriyyemizin mahdûdiyetiyle beraber Sırplıların tavr ve hareketi emâret dâhilinde hükûmetin zabtına müktedir görunmediği ağrâzın galeyânına ve tecâvüzât tarafdan vukûʻbulduğu hâlde gûyâ ʻAsâkir-i Şâhâne hatt-ı imtiyâzı geçüb Sırp toprağında istiʻmâl-i silâh ediyor diyerek hakkımızda vâkiʻ olan isnâdâta mebnî mûcib-i endişe olmuşidi hâlbuki ʻAsâkir-i Şâhânenin gûyâ hatt-ı imtiyâzı tecâvüz ettiğine dâir neşr olunan şâʻiât muhâlif-i hakîkat olub tarafımızdan böyle bir tecâvüz vukûʻbulmadığı ve emâretin gözü önünde binlerce adamdan mürekkeb ve muntazam fırkalar teşekkül idüb gece gündüz ʻAsâkir-i Şâhâne üzerine hücûm itdikleri ve bunların mütecâsir olduğu harekât-ı vahşiyâne artık tahammül-güdâz bir dereceye vâsıl olduğu ve bizim tarafdan müdâfaʻa sûretiyle zuhûr iden baʻzı vukûʻât-ı cüz’iyye serrişte idebilerek gûyâ bir çok başbozuklar hatt-ı imtiyâzı tecâvüz ile Hristiyanları katil eylemişdir gibi bir tâkım isnâdât îkâʻ olunduğu umûr-ı maʻlûmedendir ʻAsâkir-i Şâhânenin şân ve nâmûsunu ihlâl edici bu misillü şâʻiât ve müftereyât-ı garazkârâne gerek (b) harfiyle murakkam evrâk-ı melfûfede münderic tahkîkât-ı resmiye ve gerek Dersaadet’de bulunan süferâ-yı ecnebiyyenin istihsâlı itmiş oldukları maʻlûmât-ı sahîha ile külliyyen tekzîb olunmuşdur.

İşbu harekât-ı ʻisyâniyyeyi mûcib olan esbâbdan biri de şu oluyor ki Hersek’de ihtilâlin zuhûrunu müteʻâkib düvel-i muʻazzame iʻâde-i asâyiş zımnında Bâb-ı ʻÂlî’ye muâvenet itmek maksadıyla konsoloslarını Mostar’a gönderüb orada yine kendi nasîhat ve ihtârları üzerine taʻyîn ve irsâl eylemiş olduğumuz komiserimiz ile bi’l-ittifâk ihtilâli teskîne çalışmağa mecbûr eylemeleri sûretini taleb ve arzu itdiklerinden Bâb-ı ʻÂlî buna dahi müvâfekat eyledi hâlbuki konsolosların bu bâbda vâkîʻ olan teşebbüsât-ı mükerrere ve muslihâneleri hiç bir netîceyi müntic olamadıkdan başka ihtilâli bir kat daha teşdîde sebeb olmuşdur çünki eşkiyâ teslim-i silâh itmek üzere niyyetinde olmadıklarını katʻiyyen ifâde eylemişler iken mûmâ-ileyhime yine memûriyetlerini icrâda devâm itmek istediklerini görünce zâten bir tâkım ilkâ’ât ile te’kîd olunmuş olan harekât-ı ʻisyâniyyeleri bir nevʻ mazhar-ı takdîr oluyor maʻnâsını virerek ihtilâlde daha ziyâde-i kesb-i kuvvet ve açıkdan açığa izhâr-ı husûmet eylemişlerdir.

ʻAsâkir-i Şâhâne’ye hatt-ı imtiyâzı mütecâviz itmemeleri ve muzafferiyetlerinden hudûddan içerü istifâde eylememleri emir ve tenbîh olunmuş olduğu hâlde yine eşkiyâya yavaş yavaş fütûr gelmeğe başlamış ve hattâ içlerinden baʻzıları ʻarz-ı itâʻat itmek niyyetinde olduğunu izhâr itmek üzere bulunmuş iken ibtidâ-yı emirde ihtilâli tedâbîr-i ʻaskeriye ile defʻ ve ber-taraf itmekliğimizi nasîhat iden devletleri bu defʻa bütün bütün tebdîl-i efkâr ile ʻAsâkir-i Şâhâne’nin Sırbistân hudûdundan çekilmesini teklîf eylediler fî’l-vâkiʻ ol esnâda düvel-i muʻazzame hakkımızda olan efkâr-ı dostâneleri iktizâsınca böyle bîhûde yere sefk-i dimâ-yı mûcib olan hâlâtin menʻ-i vukû‘u arzusunda bulunduklarından bu bâbda kemâl-i merteb-i takdîr itdiğimiz teşebbüsâtlarıyla Sırplıların temayülâtını odlukça teskîn ve Sırbistan ile Karadağ’da kemâl-i şiddetle hâsıl olmuş olan ağrâzın bir dereceye kadar önünü almağa muvaffak olmuşlar ve bir tarafdan dahi Prens Milan o esnâda tecemmuʻ itmiş olan İskupçina’da sulh ve asâyişi ihlâlden ictinâb eylediğini beyân eylemişdir işbu esbâba ve husûsan Bâb-ı ʻÂlî’nin müsellem olan efkâr-ı ʻadâletkârâneden ve bu bâbda kendüsine virilen nesâyih-i cedîdeye mebnî ʻaskerini Sırp hudûdundan çekmiş ve gerek hatt-ı imtiyâz ve gerek hudûd üzerinde her gûne hücûm ve hattâ münferiden tecâvüzün bile menʻi zımnında her tarafa evâmir-i şedîde ve katʻiyye iʻtâ eylemişdir ne fâide ki işbu harekât-ı muʻtedilâne bir neticeyi müntic olmayub hem-hudûd bulunan eyâletimizde her nevʻ tecâvüzât ve taʻarruzâtın defʻ ve ber-taraf idileceği hakkında iʻtâ olunmuş olan te’mînâtın hilâfına olarak binlerce Karadağlılar eşkiyâ ile birleşerek ʻAsâkir-i Şâhâne ile şiddetli muhârebelere başlamışlardır dâire-i ihtilâl gittikçe tevessüʻ iderek bîçare ahâlî hakkında her nevʻ tesvîlât ve tahrîkât icrâ olunmuş ve ʻusâtın gûyâ nâil oldukları muzafferiyetle memûriyet-i mahaliyye ve ʻAsâkir-i Şâhâne tarafından gûyâ harekât-ı zâlimaneye dâir ʻan kasd Avrupa’da bir tâkım rivâyât-ı kâzibe ve muzırre neşr ve iʻlân edilmiş olduğundan ne devletlü Server Paşa hazretlerinin iʻlân eylediği avf-ı ʻumûmînin ne memûriyet-i mahalliyemizin efkâr-ı muslıhâne ve ʻadâletkârânesinin ve ne de diyâr-ı âhare nakil ve hicret idenlerin memleketlerine ʻavdetleri içün gösterilen teshîlâtın hiç bir te’sîri görülmemişdir Avrupaʻda gerek ihâle-i nâsın açdıkları iʻâne defterleri vâsıtasıyla ve gerek komitalar maʻrifetiyle mebaliğ-i külliye cemʻ ve irsâl ve Hersek’de dahi ahâlîyi ʻisyâna tahrîk ve teşvîk içün bir tâkım beyânnameler neşr ve iʻlân olduğuna mebnî ʻusât her sûretle mazhar-ı muʻâvenet olmuşdur diyâr-ı âhare hicret iden familyaların ʻavdetine her vakit cebren mümânaʻat olunduğu gibi memleketlerinde kalmak isteyen familyalar hakkında dahi bî-pervâ harekât-ı zâlimâne icrâ edilmekde ve komitaları ʻalenen bu yolda hareket eylemekde olub şu husûsu ol vakit tarafımıza teblîğ olunan ve sûretleri leffen (c) harfiyle murakkamen irsâl kılınan evrâk ile müeyyeddir.

İşbu müşkilât-ı cedîdeye mebnî ihtilâlin ez-vakit içinde bir kat daha kesb-i vahâmet itmemesi içün her ne sûretle oluyor ise olsun teskînine gayret eylemekliğimiz tekrâr tavsiye olunmuş ise de yine menâfi‘-i müşterekeye vikâyeten takîb ve tenkîl eşkiyâ husûsunda hudûdumuzu tecâvüz itmemeğe mecbûr tutulduğumuzdan Karadağ zâbitân-ı ‘askeriyyesinin taht-ı kumandasında olarak evvelkilerden daha muntazam sûretde teşkîl olunan bir haylî eşkiyâ fırkaları her yerden küstâhâne gönderilen mühimmât ve levâzımât sâyesinde ‘Asâkir-i Şâhâne ile ‘adetâ muhârebe tarzından mudârebât-ı huzûzâneye mütecâsir olmakda oldukları hâlde cümlenin arzusu vecihle asâyış ve müsâlemeti iʻâde içün ʻusâtı melce’lerine kadar takîb itmek salâhiyyetinden mahrûm olduk ʻusâtı her sûretle iknâʻa çalışacak olsak ihmâl ve tesâmühe haml olduğundan ve ʻasâkir cemʻ itmek gibi baʻzı tedâbîr-i ihtiyâtiyyenin ittihâzını murâd etsek harekât ve muʻâmelâtımız zem ve takbîh eylediğinden ve’l-hâsıl ʻusâtı kayd ü bend tahtında olduğumuz hâlde ahz ve isti’sâl eylemekliğimiz taleb olunub bu hâl ile bi’t-tabʻ maksad olamayınca ʻadem-i iktidâr ile ittihâm olduğumuzdan doğrusu bir garîb hâl ve mevkiʻde kaldık.

Bir güne şikâyet-i efkârında değil isekde hiç olmaz ise arzu-yı hâlisânemizin istihsâlı husûsunda icrâ eylediğimiz bi’l-cümle mesâʻîyi ve nevâhî-i ʻâsiyenin sürat-i mümkine ile dâire-i itâʻate idhâli içün sarf eylediğimiz kuvvet ve iktidârı semeresiz bırakmakda olan müşkilâtın beyân ve taʻrîfine müsâʻade olunsun ʻisyânın el-hâletü hâzihi kesb itdiği cesâmete karşı Karadağ Prens meslek-i bî-tarafîyi vikâyeten ve ahâlîsi beyninde hâsıl olan heyecân-ı ʻazîmi teskîn itmesini arzu idüğünü görünüyor fakat Karadağ’ın açıkdan açığa izhâr itdiği husûmete ve harb ve cidâle maʻnen ve mâddeten vukûʻbulan müşâreketine ve Cebel-i Esved’de cemʻ ve techîz idilen fırkaların mühâcemât-ı mütevâliyesine bakılıyorsa bu bî-taraflığının samîmî olmasında bi’t-tabʻ şübhe hâsıl idiliyor meğer ki prens müşârün-ileyh icrâ-yı nüfûzdan külliyyen ʻâciz olmaya bu hâlde yaʻnî Karadağ prensi memleketi dâhilinde hurûc ile berü tarafa doğru akub gelmekde olan fırkaları zabta müktedir olamadığı.

Takdîrde tecâvüzât günden güne tezâyüd ideceğinden ve biz ise yalnız tedafüʻî harekete mecbûr tutulduğumuzdan nâşî ʻusâtı menşe’ine gidüb isti’sâl idememekle hâl ve mevkiʻmizin bir kat daha müşkil olacağı derkârdır.

İşte el-yevm bulduğumuz mevkiʻ-i hakîkat hâlde bundan ʻibâret oluğundan ihtilâli teskîn idememişiz bizce bir kusûr ʻad olunabiliyor mu ve yâhud irâe olunan hudûd dâhilinde ve bir müddet-i muʻayyene zarfında iʻâde-i asâyiş eylemekliğimiz içün icbâr vukûʻbulabiliyor mu kangi hükûmet memleketinde zehebe bir vatan evlâdı beyninde mücâdele ve mukâtele devam itsün içün bir tâkım ağır fedâkârlıkları ma‘a’l-memnûniye ihtiyâr ider bu misillü karşılıklara bir nihâyet virmek bizce ehemm ve elzem ise de bu lâzimeyi imkân ve ʻadâletin müsâʻid olduğu mertebe-i icrâda serbest kalmaklığımıza bi-hak meyl idebiliyoruz.

Eşkiyânın irtikâb eylediği harekât-ı vahşiyânenin dehşeti ve her türlü teşvîkât ve tahrîkâtın te’sîri hilâfında olarak ahâlînin akl-ı selîm ashâbı ihtilâle karışmamış ve memleketlerini terk idenler bile fırsat düştükçe gizlice ʻavdet itmekde bulunmuşlardır muhâcirînin ʻadedi her ne kadar yüz otuz bin denilmiş ise de (d) harfiyle murakkam olan ve hicretin vukûʻbulduğu mahallerde muhâcirînin adedini mübeyyen tanzîm kılınan evrâk-ı resmiye-i melfûfeden istinbât buyurulduğu üzere bunlar otuz bini aslâ tecâvüz itmemişdir.

Her ne ise böyle bir hâl-i esef-iştimâlde Bâb-ı ʻÂlî ahâlî-i mutîʻanın her vecihle sıyânetleri ve metâlib-i meşrûʻalarının tamâmî icrâsı içün komiserimize me’zûniyet-i mutlaka iʻtâ eylemiş oldukdan başka memâlik-i mahrûsenin her tarafında memleketin ihtiyâcât ve temennîyâtı iktizâsınca sûreti 13 zilkade sene 1292 târîhiyle irsâl kılınan fermân-ı hümâyun ile icrâ-yı ıslâhâtdan erbâb-ı itâʻatı mahrûm tutmamış ve Hersek kıtʻasında asâyişin iʻâdesi takdirinde ʻusâtı dahi işbu ʻavâtıf-ı seniye-i cenâb-ı mülûkâneye iştirâk eylemiş arzusunu izhâr itmişdir buna dâir lâzım gelen îzâhât geçinde irsâl eylediğim tahrîrâtda münderic bulunduğuna mebnî fermân-ı ʻâlînin kıymet ve ehemmiyeti ve maksad-ı hayr-ı mersadı hakkında burada tekrâr tafsîlâta girişmekliğe hâcet görülmeyüb işin yalnız Hersek mes’elesine dâir olan cihetinden bahis olunması tensîb edilmişdir maʻlûm-ı ʻâlîleri olduğu üzere Bâb-ı ʻÂlî her tarafdan dermeyân olunan teklîf ve arzuya müsâbakat iderek yalnız Hersek kıtʻası değil eyâlât-ı şâhânenin cümlesi istifâde itmek içün ıslâhât-ı mezkûreyi kendüliğinden iʻlân eyledi ve ahâlî-i mutîʻa ve sâdıkanın ihtiyâcâtını piş-i nazar iʻtinâya aldığı ve bilâ-istisnâ düvel-i mütehâbbeye ibrâz-ı âsâr-ı maʻdeletle bu ıslâhâtın ʻale’l-ʻumûm usûl ve ʻâdât-ı memlekete mutâbık olmasına ihtimâm itdi buna dâir olan fermân-ı ʻâlînin neşrine mübâderet itmek üzere iken Avusturya Devlet-i Fahîmesi Hersek vakʻasıdan tevellüd iden heyecân-ı efkâr arasında vukûʻbulacak Müsâʻadât-ı Maʻdelet-Gâyât Pâdîşahînin baʻzı müşkilâtını dermeyân birle fermân-ı ʻâlî-i mezkûrun te’hîr-i neşr ve iʻalânını tavsiye eylemişdir.

Herkesin çârceşimle muntazar olduğu fermân-ı ʻâlînin sudûrundan ʻâdetâ bir ğün evvel gayr-ı meʻmûl öyle bir teklîfin vukûʻuna fevka’l-gâye mütehayyir olarak artık fermân-ı ʻâlî-i mezkûrun neşrini te’hîre meydân kalmadığı ve bu sûretle hareket itmek ʻâdetâ Bâb-ı ʻÂlî’nin şân ve iʻtibârını besbütün izâle eylemek dimek olacağı ve Cânib-i Seniyyü’l-Menâkıb-ı Hazret-i Pâdişâhîden kâffe-i tebaʻa-ı şâhâneleri hakkında bir tâkım müsâʻadât-ı cedîde iʻtâ buyurulması efkârını en evvel tasdîk ve tahsîn iden kendüsü olub hattâ bu ıslâhâtın tesrîʻ icrâsı arzusunu izhâr eylemiş olduğu ve ıslâhât-ı mezkûre yalnız ihtilâl üzere olan mahaller içün olmayub bi’l-ʻakis etvâr ve harekât-ı asâyiş-cuyâneleri ve vezâyif-i tâbiʻiyyetin tamâmı icrâsında olan gayret ve ikdâmları cihetiyle cümleden ziyâde-i istihkâkları derkâr olan vilâyât-ı sâire-i şâhâne ahâlîne şâmil olduğu bu dahi bundan Hersek kıtʻasında şimdiki hâliyle istifâde idemeyeceği mutâlaʻâtını der-piş eyledik birde Avusturya kabinetosu tarafından fermân-ı ʻâlî-mezkûrun te’hîr-i iʻlân hakkında dermeyân olunan teklîf kabûl olunmuş olsa Hükûmet-i Seniyyece bir tâkım müşkilât-ı gayr-ı melhûza zuhûruna bîhûde mahal virileceğinden başka ıslâhât-ı mezkûreye düvel-i ecnebiyye tarafından idilen tazyîkâtın eseri nazarıyla bakılayarak Bâb-ı ʻÂlînin buna en evvel teşebbüs itmesinde derkâr olan ehemmiyet-i taklîl ve belki de izâle idileceğini ve tebaʻa-ı ʻâsiyenin şikâyeti hakka makrûn olsa taʻcîl-i iʻlân ve icrâdan müstefîd olmaları lâzım geleceğini ʻilâve-i makâl itdik bununla beraber farzan fermân-ı ʻâlî-i mezkûrun neşr ve iʻlânı te’hîr olunduğu hâlde yine Karadağ emâreti harekât-ı tecâvüz-kârânesinde devâm idecek olur ise Avusturya Devleti hudûdumuz asâyiş ve müsâlemetin iʻâdesi te’mîn ider mi deyü su’âl eyledik ise de bu bâbda katʻî bir cevâb alamadık.

Bu esnâda ecnebî ve ʻale’l-husûs Viyana gazzeteleri Avusturya Devleti’nin Hersekçe sû’-i niyyâtından ve Kont Andraşiʻnin Mesâ’il-i Şarkiyyeye dâir baʻzı ıslâhâtı hâvî bir lâyiha-ı tanzîm ile bunu düvel-i muʻazzamenin tasdîkine ʻarz eyledikden sonra bize kabûl itdirmek husûsundaki tasavvurundan dahi bahis itmekden hâlî kalmamışdır eğerce bir vakitdenberü öyle bir tasavvur lakırdısını işitmekde idersekde şimdiye kadar ve lev mahremâne olsun bu bâbda tarafımıza hiç bir teblîgât icrâ olunmamışdır çünki bu misillü bir teklîfe müvâfakat itmek tavʻan düvel-i ecnebiyyenin himâyeti altına girmek ve binâen ʻaleyh Bâb-ı ʻÂlî’nin şân ve şevket istiklâlini nakz ve ihlâl itmek dimek olacağından bu makûle teblîgâta ihâle-i semʻ iʻtibâr olunmayacağı derkârdir Zât-ı Şevket-Simât-ı Cenâb-ı Pâdişâhî fermân-ı ʻâlî-i mezkûr bi’l-isdâr cümlenin emel ve arzusuna müsâbekat buyrumuş olduklarından artık müşârün-ileyh Kont Andraşi’nin tasavvurunu şimdilik hiç bir te’sîr hâsıl idemez meʻa mâ fîhî Avusturya kabinetosunun niyyât-ı hâlisanesi bizce mechûl olduğunu ve ötedenberü Devlet-i ʻAliyye hakkında ibrâz eylediği efkâr-ı meveddet-kârânesiyle beyne’d-devleteyn cârî olan münâsebat-ı hasene-i hem-civârîden ve memâlikimize mühimmât naklini ve eşkiyâ fırkalarının mürûrunu kâbil olduğu mertebe-i menʻa çalışdığına dâir vâkiʻ olan ifâdât-ı te’mîniyyesinden ve ahvâl-ı müşkile-i hâzirede hakkımızda sebkat iden hidmât-ı meşkûresinden haberdâr olduğumuzu ʻilâve-i beyâna müsâraʻat ideriz.

Bâlâda dahi beyân eylediğim vecihle işbu tahrîratdan murâdımız Bâb-ı ʻÂlî’nin şu mes’ele-i müte’essifede ibrâz eylediği efkâr-ı muslihâneye ve bulunduğumuz hâl ve mevkiʻin müşkilâtını irâe ve isbât itmek olub eğer efʻâl ve harekâtımızda daha ziyâde serbest ve muhtâr bırakılmış ve düvel-i muʻazzamenin arzu ve imâline mümâşât itmeği lâzıme-i nezâketden ʻad eylememiş olsa idek müşkilât-ı hâzireyi çokdan defʻ ve ber-taraf ider idek Avrupa kabinetolarının ihtârâta nazaran Hersek ihtilâli bir ân evvel ve hiç olmasın ise eylek bahârdan evvel teskîn olunmadığı takdîrde mes’ûliyyeti münhasıran Bâb-ı ʻÂlî’nin üzerine atmak niyyetinde bulunduğu anlaşılıyor hâlbuki mes’ûliyyet şu imtidâda bâdî olanlara râciʻ olmak tabîʻîdir.

İşte şimdiye kadar Hersek mes’elesinin suver-ı muhtelife-i cereyânı bu sırada tehaddüs iden vukûʻâtın mâhiyyeti bundan ʻibâretdir vukûʻâtı bast ve bâbında mümkin mertebe-i ihtiyâr ihtisâr eyledim Bâb-ı ʻÂlînin efkâr-i iʻtidâl-kârâne ve muslihânesi ve nesâyih-i dostâne ve bî-garazâne olan riʻâyet-i kâmilesi derkâr olduğunu ve iğfâlata fer-yâfte olan tebaʻa-ı mülûkâne bâb-ı ʻadâlet ve merhamet-i mülûkâneye her ne vakit mürâcaʻât itseler Saltanat-ı Seniyye’nin ʻavf-ı ʻâlî-i pederânesine mazhar olacaklarını ve vukûʻât-ı mebhûse misillü gavâil-i ʻazîmeyi müntic olmuş olduğunu îcâb idenlere lâyıkıyla tefhîm dikkat ve iʻtinâ eylemeleri fetânet-i müsellem-i sefîrânelerinden muntazardır Hersek mes’elesine dâir olan efʻâl ve harekâtımızın ʻillet-i gâiyyesi bundan ʻibâret olduğunu hâlisâne beyân ve te’mîn idebiliyoruz binâen-ʻaleyh efkâr-ı bî-tarafâne ve hayrhâhâne ile muttasıf olan zevâtın ilerüde ahvâl-ı hâzire bir kat daha kesb-i vahâmet idecek olduğu takdîrde şimdiye kadar ittihâz eylediğimiz meslek-i te’ennî ve tehammülde maʻa’t-te’essüf devâm idemeyeciğimizi ve bundan dolayı Hükûmet-i Seniyye’ye bir güne mes’ûliyyet terettüb itmeyeceğini bizimle beraber tasdîk ve teslîm eylecekleri bî-iştibâhdır.

İşbu tahrîrâtı nezdinde bulunduğunuz Devlet’in Hâriciye Nâzırı’na kirâet eylemeğe me’zûn olduğunuzun beyânı.

Taraf-ı Vâlâ-yı Tercümâni’ye takdîm kılınmışdır 23 Zilkade sene 1292

Millet Kütüphanesi: Ali Emiri Belge / 225, Hersek ihtilâlinin çıkışından itibaren... [1875].

Aydın, Mithat, „Bosna-Hersek Ayaklanması (1875)’nda Panslavizmin Etkisi ve Sırbistan ve Karadağ’ın Rolü“, Belleten, Türk Tarih Kurumu, Ankara, s. a.

Crampton, R. J., The Balkans Since the Second World War, Routledge, London, 2002.

Čubrilović, Vaso, „Istočna kriza 1875–1878. i njen značaj za međunarodne odnose koncem 19. i početkom 20. veka“, u: Petrović, R. (ur.), Međunarodni naučni skup povodom 100-godišnjice ustanka u Bosni i Hercegovini, ANUBiH, Sarajevo, 1977.

Ekmečić, Milorad, Ustanak u Bosni 1875–1878, Veselin Masleša, Sarajevo, 1960.

Gölen, Zafer, Tanzîmât Döneminde Bosna-Hersek: Siyasî, İdarî, Sosyal ve Ekonomik Durum, Türk Tarih Kurumu, Ankara, 2010.

Husić, Aladin, [prikaz] Hasan Škapur, Odnos osmanskih vlasti prema bosanskom ustanku (1875–1878), Anali GHB, XXXVIII (46), Sarajevo, 2017., str. 331-334.

Imamović, Mustafa, Pravni položaj i unutrašnjo-politički razvitak Bosne i Hercegovine od 1878. do 1914., Institut za istoriju, Sarajevo, 1997.

Jelavich, Barbara, History of the Balkans, Volume 1: Eighteenth and Nineteenth Centuries, Cambridge University Press, Cambridge, 1983.

Jelavich, Barbara, Russia’s Balkan Entanglements, 1806–1914, Cambridge University Press, Cambridge, 1991.

Karal, Enver Ziya, Osmanlı Tarihi, Cilt VII: Islahat Fermanı Devri 1861–1876, Türk Tarih Kurumu, Ankara, 1977.

Karal, Enver Ziya, Osmanlı Tarihi, Cilt VIII: 1856–1876, 2. izd., Türk Tarih Kurumu, Ankara, 1988.

Ortaylı, İlber, İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı, 2. izd., Hil Yayın, İstanbul, 1987.

Özkan, Ayşe, „Sırbistan’ın Bosna-Hersek Üzerindeki Emelleri ve Faaliyetleri (1878–1908)“, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Cilt 9, Sayı 43, Istanbul, 2016., str. 854-869.

Radušić, Edin, Bosna i Hercegovina u britanskoj politici od 1857. do 1878., Institut za historiju, Sarajevo, 2013.

Radušić, Edin, „Stereotipi o mržnji među narodima – britanski konzuli o ruskoj i austrijskoj politici u Bosni i Hercegovini u drugoj polovini XIX stoljeća“, Historijska traganja, Sarajevo, 2008., str. 227-241.

Škapur, Hasan, „Odnos bosanskohercegovačkih Muslimana prema Bosanskom ustanku 1875–78“, Takvim, Sarajevo, 1975., str. 192-204.

Škapur, Hasan, „Neki primjeri tolerantnog odnosa prema učesnicima Bosanskog ustanka 1875–78“, Takvim, Sarajevo, 1977., str. 67-78.

Škapur, Hasan; Aličić, Ahmed S., Turski dokumenti o ustanku u Potkozarju 1875–78, Orijentalni institut, Sarajevo, 1988.

Tepić, Ibrahim, Bosna i Hercegovina u ruskim izvorima 1856–1878, Veselin Masleša, Sarajevo, 1988.

„Sanstefanski mir“, Hrvatska enciklopedija, mrežno izdanje, Leksikografski zavod Miroslav Krleža, 2013–2025. Pristupljeno 6.8.2025. https://www.enciklopedija.hr/clanak/sanstefanski-mir

„Berlinski kongres“, Hrvatska enciklopedija, mrežno izdanje, Leksikografski zavod Miroslav Krleža, 2013–2025. Pristupljeno 6.8.2025. https://www.enciklopedija.hr/clanak/berlinski-kongres

An Ottoman Diplomatic Memorandum on the Herzegovinian Uprising (1875): Translation and Analysis of the Sublime Porte’s Position

This paper examines the official memorandum circulated by the Ministry of Foreign Affairs of the Ottoman Empire to its diplomatic missions in late 1875, in response to the outbreak of the Herzegovinian Uprising. The document conveys to the embassies the principal guidelines and the Empire’s formal position regarding the uprising and its international ramifications, thereby constituting a valuable source for understanding Ottoman political doctrine, diplomatic reasoning, and rhetorical strategies. Its content reveals the Empire’s complex position, as it sought to balance the preservation of sovereignty with the expectations of the Great Powers and the management of internal crises. Rhetorically, the memorandum combines conciliatory messages, assertions of authority, and appeals to prudence, constructing an image of the Ottoman Empire as a responsible actor within the framework of the Eastern Question. The translation and interpretation of the document offer a deeper insight into the institutional perspective of the Porte and allow for a more precise understanding of nineteenth-century political and diplomatic relations.

Keywords: Ottoman Empire, Sublime Porte, Herzegovinian Uprising, diplomatic correspondence, archival sources, Eastern Crisis, geopolitical interests.

1 Hasan Škapur; Ahmed S. Aličić, Turski dokumenti o ustanku u Potkozarju 1875–78, Orijentalni institut, Sarajevo, 1988., str. 45-49.
2 Hasan Škapur, „Odnos bosanskohercegovačkih Muslimana prema Bosanskom ustanku 1875–78.“, Takvim, Sarajevo, 1975., str. 192-204; Hasan Škapur, „Neki primjeri tolerantnog odnosa prema učesnicima bosanskog ustanka 1875-78“, Takvim, Sarajevo, 1977., str. 67-78.
3 Aladin Husić ,[prikaz] Hasan Škapur, „Odnos osmanskih vlasti prema bosanskom ustanku (1875–1878)“, Anali Gazi Husrev-begove biblioteke, XXXVIII (46), Sarajevo, 2017., 331-334.
4 Enver Ziya Karal, Osmanlı Tarihi, Cilt VIII: 1856–1876, 2. izd., Türk Tarih Kurumu, Ankara, 1988., str. 254-258; Zafer Gölen, Tanzîmât Döneminde Bosna-Hersek: Siyasî, İdarî, Sosyal ve Ekonomik Durum, Türk Tarih Kurumu, Ankara, 2010., str. 24-25.
5 İlber Ortaylı, İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı, 2. izd., Hil Yayın, İstanbul, 1987., str. 208-209.
6 Kemal Karpat, Osmanlı Modernleşmesi, Türk Tarih Kurumu, Ankara, 2002., str. 89-91.
7 Mithat Aydın, „Bosna-Hersek Ayaklanması (1875)’nda Panslavizmin Etkisi ve Sırbistan ve Karadağ’ın Rolü“, Belleten, Cilt 69, Sayı 256, Ankara, 2005., str. 913-936.
8 Ayşe Özkan, „Sırbistan’ın Bosna-Hersek Üzerindeki Emelleri ve Faaliyetleri (1878-1908)“, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Cilt 9, Sayı 43, April 2016., str. 854-869.
9 Milorad Ekmečić, Ustanak u Bosni 1875–1878, Veselin Masleša, Sarajevo, 1960., posebno str. 295-305 i str. 392.
10 Mustafa Imamović, Pravni položaj i unutrašnjo-politički razvitak BiH od 1878. do 1914., Bosanski kulturni centar, Sarajevo, 1997., str. 15-18.
11 Ibrahim Tepić, Bosna i Hercegovina u ruskim izvorima 1856–1878, Veselin Masleša, Sarajevo, 1988., str. 145-147.
12 Edin Radušić, Bosna i Hercegovina u britanskoj politici od 1857. do 1878, Institut za istoriju, Sarajevo, 2013., str. 43-45.
13 Edin Radušić, „Stereotipi o mržnji među narodima – britanski konzuli o ruskoj i austrijskoj politici u Bosni i Hercegovini u drugoj polovini XIX stoljeća“, Historijska traganja, br. 2, Sarajevo, 2008., str. 227-241.
14 Enver Ziya Karal, Osmanlı Tarihi, cilt VII, str. 67-68.
15 Vaso Čubrilović, „Istočna kriza 1875–1878. i njen značaj za međunarodne odnose koncem 19. i početkom 20. veka“, u: R. Petrović (ur.), Međunarodni naučni skup povodom 100-godišnjice ustanka u Bosni i Hercegovini, drugim balkanskim zemljama i Istočnoj krizi 1875–1878. godine, tom I, ANU BiH, Sarajevo, 1977., str. 15-30.
16 Milorad Ekmečić, Dugo kretanje između klanja i oranja, BIGZ, Beograd, 1989., str. 454-456.
17 I. Tepić, Bosna i Hercegovina u ruskim izvorima 1856–1878, str. 354-493.
18 R. J. Crampton, The Balkans Since the Second World War, Routledge, London, 2002., str. 4.
19 Pogledati: Barbara Jelavich, History of the Balkans: Volume 1, Eighteenth and Nineteenth Centuries, Cambridge University Press, Cambridge, 1983., str. 352-355; Barbara Jelavich, Russia’s Balkan Entanglements, 1806-1914. Cambridge University Press, Cambridge, 1991., 273-276.
20 Grgur Jakšić, Bosna i Hercegovina na Berlinskom kongresu (rasprava iz diplomatske istorije), Naučna knjiga, Beograd, 1955., str. 25-27.
21 Ova bilješka se nalazi na poleđini druge verzije: T.C. Başkanlık Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı (BOA), HR.TO.496.13.8.