Nekoliko novih podataka o Visaninu Osman-ef. Šugliji, sinu Ahmedovu





Haso Popara


      1. *3:929 Šugli Osman


NEKOLIKO NOVIH PODATAKA O VISOČANINU OSMAN-EF. ŠUGLIJI, SINU AHMEDOVU

- Prilog izučavanju književnosti Bošnjaka na orijentalnim jezicima -





Sažetak


U ovome radu predstavljeno je nekoliko novih podataka o biografiji i književ- nom radu na orijentalnim jezicima Visočanina Osman-ef. Šuglije, sina Ahmedova, šejha kadirijskog tarikata, muderrisa, hatiba, vaiza, pjesnika, pisca, kroničara, kali- grafa, prepisivača i prevodioca, koji je rođen u Visokom prije 1645., a živio i radio u Sarajevu sve do svoje smrti 15. muharrema 1127./21. januara 1715. godine. Rad je urađen na osnovu dvaju rukopisa koji se čuvaju u Gazi Husrev-begovoj biblioteci u Sarajevu (R-1357 i R-586), jednog autografa koji se čuva u Historijskom arhivu Sarajevo (R-456), kopije Drnišlijina Zbornika bosanskih memorijala koji se čuva u Orijentalnom institutu u Sarajevu i bilješkama u četvrtom i petom svesku Kadićeve hronike (Tārīḫ-i Enverī). Na osnovu gore navedenih izvora sa sigurnošću se može tvrditi da je Visočanin Osman-ef. Šugli bio jedan od plodnijih bosanskih pisaca na orijentalnim jezicima u drugoj polovini 17. i na početku 18. stoljeća.



Ključne riječi: Osman, Šugli, Ahmed, Visočanin, šejh, muderris, hatib, pje- snik, kaligraf, prepisivač, kroničar, prevodilac, Pendnāma, Gulistān, Nādiriyyāt, Šurūt, mu‘īd, autograf.


        1. Uvod


Osman-ef. Šugli,1 šejh kadirijskog tarikata, muderris, hatib, vaiz, pjesnik, kroničar, kaligraf, prepisivač i prevodilac, rođen je u Visokom a živio i dje- lovao u Sarajevu u drugoj polovini 17. i početkom 18. stoljeća. Prema tome, bio je savremenik plejade naših znamenitih alima: šejha Ibrahima Bistrigije,



1 Sam se potpisivao kao ‘Uṯmān ibn Aḥmad al-Wisoqī, ‘Uṯmān Šuġlī, ‘Uṯmān aš-šayḫ al-Qādirī ili samo Šuġlī, a u dosadašnjim radovima navođen je kao Šejh Osman efendija Šugli, Šejh Osman Šuglevi ili samo Šugli, Šuglija ili Šuglevija. Po svoj prilici nadimak Šugli(ja) u značenju: jako zauzet, preokupiran, vrijedan, marljiv, radin, revan, prilježan,

radiša, izveden je iz infinitiva arapskog glagola لٌ غْ شُ

ـ لُ غَ شْ يَ ـ لَ غَ شَ

(v. Teufik Muftić, Arap-

sko-bosanski rječnik, III izdanje, El-Kalem, Sarajevo, 1977, str. 744).


šejha Hasana Kaimije, šejha Sejjida Abdulfettaha, šejha Ahmeda Kerim- zadea, Sabita Užičanina, hadži Huseina Muzaferije, Abdulkerima Miri-zadea, Mehmeda Kurevija, Abdullaha Drnišlije, Mehmeda Šehrije, Rešida Bošnjaka, Zekerijaa Sukkerija i niza drugih ličnosti koje su predstavljale intelektual- nu elitu ondašnjeg Sarajeva. Iako je bio veoma ugledna i aktivna ličnost te jedan od plodnijih pisaca u Sarajevu onoga vremena, njemu u našoj stručnoj literaturi, sve do danas, nije posvećen nijedan zaseban rad. Kada bi se na jed- nom mjestu sabralo sve što je o njemu napisano i objavljeno, moglo bi stati na manje od dvije stranice teksta.2 Ukratko, dosadašnji radovi o Osman-ef. Šugliji pružaju sljedeće informacije: da je bio učenik i murid šejha Ibrahi- ma Bistrigije, da je autor jednog kronograma i nekoliko stihova na turskom jeziku,3 da je bio šejh Gaziler tekije, da je dozvolu (idžazet) za obavljane šejhovske dužnosti dobio od Šerifa efendije, šejha Tophane u Istanbulu, da je početkom 18. stoljeća bio hatib i predavač (ders-i ʻāmm)4 u Ali-pašinoj dža- miji u Sarajevu, da je za svaku od tih službi dobijao po 10 akči dnevne plaće, da je imao svoju medžmu‘u u kojoj je bilježio značajnije događaje, da se njome služio Abdullah Drnišlija, koji je u svome Zborniku prepisao nekoliko njegovih imzi, uključujući i jedan arzuhal koji je ovaj, ispred uglednih Saraj- lija poslao na Visoku Portu s molbom da se u Sarajevu podigne nova tvrđava, da njegova medžmu‘a do danas nije pronađena, da je po jednom zapisu Abdu- llaha Drnišlije, umro 15. muharrema 1127/21. januara 1715. godine, da je iza sebe ostavio sinove Numana i Abdullaha i kćerku Merjem, koja je 1182/1768. godine za Ali-pašinu džamiju ostavila jedan novčani vakuf u iznosu od 130 groša, te da su njegovi potomci5 u dvije kuće u Ali-pašinoj mahali živjeli još u





  1. Vidi: Ahmed Mehmedović, Leksikon naše uleme, rukopis.

  2. Vidi: Sejfudin Fehmija ef. Kemura, ”Javne muslimanske građevine u Sarajevu“ (dalje: Kemura, JMG...o, c.,), Glasnik Zemaljskog muzeja u Bosni i Hercegovini, Sarajevo, oktobar-decembar 1908, str. 482; Mehmed Mujezinović, Islamska epigrafika Bosne i Hercegovine I (dalje: Mujezinović, IE...o. c.,), Sarajevo, 1974, str. 22; Dr Lamija Hadži- osmanović - Salih Trako, Tragom poezije bosanskohercegovačkih muslimana na turskom jeziku (dalje: Hadžiosmanović - Trako, TP...o. c.,), Sarajevo, 1985, str.107 i 109.

  3. Pod izrazom ders-i ‘āmm ovdje se ne podrazumijeva propovijed ili vaz u današnjem smislu, nego redovna javna tribina u džamiji, na kojoj je muderris odraslima držao pre- davanja iz najrazličitijih oblasti: tefsira, hadisa, fikha, akaida, itd., najčešće po nekom poznatom djelu iz te oblasti. Također, treba napomenuti da su ovakvim dersovima često prisustvovali i ugledniji građani koji nisu samo slušali muderrisova predavanja već i aktivno učestvovali u diskusiji o najrazličitijim pitanjima svakodnevnog života.

5 U svome Nekrologiju umrlih muslimana Sarajeva 1318/1900. - 1323/1905. godine (autograf rukopisa br. R-7149 nalazi se u Gazi Husrev-begovoj biblioteci) imam džamije u mahali Mokro-zade (Ćebedžijama) Mustafa Abaz (umro 1906), zabilježio je smrt sljedećih Šuglija, najvjerovatnije, dalekih Osman-ef. potomaka:


drugoj polovini 19. stoljeća.6 U dosadašnjim stručnim radovima informacije o Osman-ef. Šugliji su toliko šture da se, recimo, nigdje ne navodi ime njegova oca, odakle je porijeklom niti kada je približno rođen.

Danas, kada su gotovo svi orijentalni rukopisi Gazi Husrev-begove bibli- oteke, Nacionalne i univerzitetske biblioteke Bosne i Hercegovine i Histo- rijskog arhiva Sarajevo kataloški obrađeni, našoj kulturnoj javnosti možemo ponuditi nekoliko sasvim novih biografskih podataka o Osman-ef. Šugliji, njegovom književnom radu i, po prvi put, prezentirati jedan rukopis s dva njegova autografa i dva rukopisa u prepisu s mnoštvom njegovih stihova i vlastoručnih bilješki i komentara.


        1. Osman-ef. Šugli kao pjesnik


Prije nego što pređemo na predstavljanje novih podataka o Osman-ef. Šugliji, treba napomenuti da je na njega, kao pjesnika, prvi skrenuo pažnju Sejfudin Kemura, prije nešto više od stotinu godina. On je u svome radu o Carevoj džamiji u Sarajevu7, u prijevodu na bosanskom jeziku, donio krono- gram koji je, povodom smrti sarajevskog muftije i šejha halvetijskog tarikata Ibrahim-ef. Bistrigije 1075/1665. godine, spjevao njegov murid i učenik Sarajlija šejh Osman-efendija Šuglija. Isti kronogram, u originalu na turskom i u prijevodu na bosanskom jeziku, kasnije je donio i Mehmed Mujezinović.8








1321 هنس يف نوك هبنش ود يجنزكس ڭمارحلا مرحم يدلوا ةافو يس هجوز وفيس هيلغوش ـ

1321 هنس نوك هبنشراهچ يجنكيا يمرگي ڭن هجحلا يذ يدلوا ةافو يس هجوز ڭحلاص لانم كيلغوش ـ

godine (v. fol. 42b).

1322 هنس يف نوك هبنشود يجنتلا يمرگي ڭنيلولأا ىذامج يدلوا ةافو يس هميرك ڭنيفيس هيلغش ـ

6 Vidi: Šejh Sejfudin Kemura, Sarajevske džamije i druge javne zgrade turske dobi (dalje: Kemura, SDŽ...o. c.,), Sarajevo , 1913, str. 273-275; Alija Bejtić, ”Pjesnik Sabit Alauddin Užičanin kao sarajevski kadija i bosanski mulla (dalje: Bejtić, PSAU...o. c.,), Anali GHB, Knjiga II-III, Sarajevo, 1976, str. 15-16 i ”Sarajlija Abdullah Drnišlija i njegov Zbornik bosanskih memorijala (dalje: Bejtić, SAD...o. c.,) 1672-1719, Radovi Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine, Knjiga LV, Sarajevo, 1977, str. 239 i Hamdija Kreševlja- ković, Izabrana djela III (dalje: Kreševljaković, ID...o. c.,), Sarajevo, 1991, str. 210.

7 Kemura, JMG...o, c., str. 482;

8 Mujezinović, IE...o. c., str. 22.


Budući da su to prvi i, dosada, najstariji poznati stihovi Osman-ef. Šugli- je, donosimo ih u originalu na turskom9 i u Mujezinovićevu prijevodu na bosanskom jeziku:

يغيرتسب مزيزع خيش نلاوا نارون رون مدلاكا تفايض يدــــــتيا هليا هللا ءايلوا


ناهج هلمج اكب يدـــتيا هنمزع تفايض مدلغا نوـــــچيا مّلعم هدنب هللاو يولغش 1075 هنس

Svjetionik, moj cijenjeni šejh, Bistrigija, Saznadoh da je prispio na gozbu bogougodnika.

Kada se odlučio za ovu gozbu, zaplakao je cijeli svijet,

I ja, ropče Šuglevija, bogami plačem za svojim učiteljem.

Godina 1075.10


Iz gore navedenog kronograma nedvosmisleno se vidi da je Osman-ef. Šugli bio murid i učenik šejha Ibrahima Bistrigije.11 Činjenica da je već tada


9 Mujezinović je, kako navodi, tekst kronograma na turskom jeziku preuzeo od Kemure, a Kemura ne navodi odakle ga je on preuzeo. Mi smo ga pronašli još i kod Kadića (v. Tārāḫ-i Enverī, IV, str. 167) i poređenjem utvrdili neznatne razlike. Kod Kadića je رونا نارون , a kod Mujezinovića نارون رون , kod Kadića je مخيش , a kod Mujezinovića خيش, kod Kadića je ءاكب, a kod Mujezinovića اكب.

10 U vezi s tačnim datumom, mjesecom i godinom Bistrigijine smrti, Mujezinović piše: Sačuvani kronogrami o Bistrigiji, čije tekstove smo naprijed donijeli, kako vidimo, razli- kuju se u pogledu datuma njegove smrti. Ploča na turbetu datirana je h. 1069 (1658/59), dok nam ona četiri natpisa u pjesmi daju h. 1075 (1664/65) godinu. Bašagić je, pak, odnekud zabilježio, a za njim su se poveli i drugi, da je Bistrigija umro 1070 (1659/60) godine. Međutim, analizirajući spomenute natpise, dolazimo do zaključka da je Bistrigija umro 1075, i to u mjesecu redžepu navedene godine, odnosno između 18. I i 16. II 1665. godine n. ere. (v. Mujezinović, IE...o. c., str. 23). Tačan datum Bistrigijine smrti, u pone- djeljak prije podne, 9. redžeba (1075), što odgovara 26. januaru 1665. godine, zabilježio je Kadić (v. Tarih-i Enveri, IV, str. 167). Zato ćemo u cjelosti citirati njegovu bilješku u originalu na turskom jeziku koja glasi:

يفيرش عماج يكيدليا انب هد هلحم موسوم هليمان يدنك هدنتمس قيرتسب كب دمحم هداز كب ىسيع يزاغ هدروبزم رهش رازاپ يجنزوقط كبجر هام نكيا هد هيكت يكيدليا اشنا كنيدنفا ميهاربا يتفمو خيش يقيرتسب هدنفرط هلبق كنمرح ءهبرت هدناتسرازم يك هدنفرط يس هرانم كنفيرش عماج راكنح پوديا اقب راد لاحترا لوا ند هلڭوا ينوك يستريا

.ردنوفدم هد هصوصخم

11 Na osnovu ovoga možemo pretpostaviti da je Osman-ef. Šugli u početku bio sljedbenik halvetijskog derviškog reda. Međutim, kasnije se nedvosmisleno izjašnjavao kao šejh kadirijskog reda. To se najbolje vidi iz njegova potpisa Osman, kadirijski šejh (خيشلا نامثع يرداقلا) ispod jednog stiha na arapskom jeziku:

داــــعملا ىـلإ مـــهل دازو داــبعلل ةعلب لاإ ايندلا امو

Ovaj svijet je samo gutljaj za robove I njihova opskrba do Sudnjeg dana.

(v. Drnišlijin zbornik bosanskih memorijala, fol. 50a).


(1075/1665) bio vješt, ne samo u pisanju stihova na turskom jeziku nego i u izražavanju godina pomoću brojčane vrijednosti slova arapskog albafeta12, govori da je u vrijeme pisanja kronograma Osman-ef. Šugli morao imati najmanje 20 godina. Otuda se sa sigurnošću može zaključiti da je rođen prije 1645. godine i da je mogao zapamtiti boravak Evlije Čelebije u Sarajevu 1660. godine. Svojom rukom je najmanje dva puta napisao da je sin Ahmedov i da je po porijeklu Visočanin. O tome će kasnije biti više riječi. Budući da je pisao na arapskom, turskom i perzijskom jeziku i da je dozvolu (idžazet) za obavljanje šejhovske dužnosti dobio od Šerif-efendije, šejha Tophane u Istanbulu13, sa sigurnošću se može tvrditi da je pored školovanja u Bosni, najvjerovatnije u Gazi Husrev-begovoj medresi u Sarajevu, bar neko vrijeme proveo na školovanju u Istanbulu.

Pored gore spomenutog kronograma, kod nas je, dosada, objavljeno još nekoliko Šuglijevih stihova koji pokazuju da je stvaralac i drugog pjesničkog žanra i da je bio misaon pjesnik. U prvom stihu Šugli opisuje opustošeno Sarajevo poslije provale Eugena Savojskog (1697), u drugom i trećem stanje u Bosni i Osmanskom carstvu uopće, a u naredna tri se žali kako je teško naći pravog i iskrenog prijatelja. Stihove donosimo u originalu na turskom i u prijevodu na bosanskom jeziku:


رد هداـعد زوي پوتود هقح ءيارس هنسوب

14رد هداـــــس ماتيا يدـــجاسم يرـــــلعماج


Sarajevo je u molitvi okrenulo Bogu lice, Njegove džamije i mesdžidi su prave sirotice!15


  1. Godina kronograma sadržana je u riječima مدلغا (Ağladım), čiji zbir brojčane vrijednosti slova iznosi 1075 (a = 1 + ğ = 1000 + l = 30 + d = 4 + m = 40. Ukupno 1075/1664-65).

  2. Bejtić, PSAU...o. c., str. 15-16.

  3. Original na turskom jeziku preuzet je s kopije Drnišlijina Zbornika bosanskih memorijala fol. 50. Zbornik se čuva u Orijentalnom institutu u Sarajevu. Zahvaljujemo se dr. Aladinu Husiću na ustupljenoj kopiji 5 folija na kojima se nalazi nekoliko Šuglijevih imzi i dva arzuhala.

15 Prijevod Alije Bejtića (v. Anali Gazi Husrev-begove biblioteke, knjiga IV, Sarajevo 1976, str. 181). Prema jednom dokumentu sarajevskog suda, sačinjenom 1112/1700. godine na zahtjev bosanskog valije Köse Halil-paše, u katastrofi Sarajeva 1697. godine izgorjele su gotovo sve džamije, a njihovi vakufi uništeni (v. Zejnil Fajić, ”Stanje sakralnih i prosvjetnih objekata u Sarajevu razorenih za vrijeme provale Eugena Savojskog”, Anali Gazi Husrev-begove biblioteke, knjiga VII-VIII, Sarajevo, 1982, str. 89 - 108 i Salih Sidki Hadžihuseinović, Muvekkit, Povijest Bosne 1, s turskog preveli Abdulah Polimac..., El- Kalem, Sarajevo, 1999, str. 434 - 439). Sačuvane su i tri savremene pjesme na turskom jeziku o ovoj katastrofi... Po njima, iz grada je odvedeno deset hiljada zarobljenika među kojima je bilo i mnogo djevojaka (v. Hazim Šabanović, Književnost Muslimana BiH na orijentalnim jezicima / dalje: Šabanović, Književnost...o .c.,/, Sarajevo 1973, str. 384).


راو رْ َا روليب نيرذح رْ َا هن راو رْ وَ رْ َـــنهُ


يدرم رب هن

راو رــي هرــي رب كمتيك ان تقاط هــغمرود هدـــنوب هن


Niti ima neko savršeno učen

A ni iko ko bi njegovu vrijednost znao Nema snage da bi se ovdje ostalo

A ni mjesta kuda bi se otišlo.16


راو هـــسيد ميك ره ينآ رليوس نلاي راي ڭليب نــــيقح كمنو نان ينق يدـــيلق يـــــقاب دــــــــــبا ات تّبحم يدــيليب نيقح كـــمنو نان رــكا 17نمشد اكس لوارولوا نوك يجنچوا ندلدو ناج نوك يكيا كنسيسك


Zar odan prijatelj postoji Što so i hljeb cijeni

Laže ko kaže da ga je imao... Kad bi neko cijeniti so i hljeb znao

Prijatelj bi trajno ostajao

Dan-dva je poneko prijatelj od srca Treći dan postaje ti dušman.18





16 Slična razočarenja doživjeli su i Šuglijevi savremenici šejh Hasan Kaimija, koji je pod pritiskom javnog mnijenja morao napustiti grad i odseliti se u Zvornik, gdje je ostao sve do smrti 1091/1680. godine i Rešid Mehmed-Bošnjak, kome su u katastrofi Sarajeva 24. oktobra 1697. godine, spaljeni kuća i sav pokretni i nepokretni imetak i koji u jednom pismu svoje stanje opisuje u sljedećim stihovima:

Munja neumoljive sudbine sinu iznenada Pa mi spali sav imetak, spali

Mi kuću i sve što imam.

Spaljena je i kuća tužnog Rešida Bošnjaka Pa se sklonio na ognjištu tuge

I jadan i kukavan ostao bez hrane...

Hasura mu je postala ležaj, A sklonište tlo mizerije.

(v. Šabanović, Književnost...o .c., str. 354-55 i 425-26).

17 Original na turskom jeziku pruzet od Kadića (v. Tārīḫ-i Enverī, V, str. 213). Osim kod Kadića, stihove smo pronašli i na prvom zaštitnom listu na str. a u rukopisu br. R-456 koji se čuva u Historijskom arhivu Sarajevo, a o kome će kasnije biti više govora. Upoređivanjem Kadićeva prijepisa i onoga u rukopisu br. R-456 ustanovili smo izvjesne razlike u pisanju pojedinih riječi. Tako kod Kadića stoji riječ نيقح, a u rukopisu R-456 ڭقح, kod Kadića riječ يديليب, a u rukopisu R-456يديلاوا i kod Kadića riječ كنسيسيك, a u rukopisu R-456 كسوس يك. Verzija koja se nalazi u rukopisu Historijskog arhiva Sarajevo je primarnija, jer je pisana rukom autora.

18 Prijevod: Hadžiosmanović - Trako, TP...o. c., str.107 i 109.


Evo još jednog, dosada, nepoznatog Šuglijevog kronograma od 11 stihova,19 spjevanog u pohvalu hadži Muse Sarajlije20 i njegovih sinova, povo- dom puštanju brade starijeg mu sina Mehmed-age:

لاسراو ىسوم يجاح ءهـــــمان شياتس اغا دمحم شراوكرزب دنزرف هيحل ندرك

كاخ نيا ناــيعا قـــنورو ايض رـــهد هرـــهش ىسوم يـجاح يـيارس كلااو ردق لواو نسحم درـم وا تلصحكـــين لواو لوا لــــــــقع وا كاب يبو ميب يـب درــــم تواحس ردـــيرورـــــــس ڭــــــناـينغا تيلاو كاردا بحاص يمارــك مـــيداحم يـــــملكد سب اڭآ يــــفطل ڭّـــقح وب كلااـــچو تسچ مياد هنيرما ادــخ يـسومق نــــكاسو حـــــــلاص بدؤم كلااب هـــليا يــنيس هــلمج يـــهلا ماش هليا حبص هرزوا قمزاي قموقوا كانهيس طـــخ رـــب يدكچ هدنخر اغا دـــــــمحم يرـــــيبك دنزرـــف وا


19 Tekst kronograma, ispisan rukom autora, nalazi se na zadnjem zaštitnom listu na strani a u rukopisu koji se čuva u Gazi Husrev-begovoj biblioteci u Sarajevu pod br. R-1357. Rukopis je obrađen u četvrtom svesku Kataloga arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa Gazi Husrev-begove biblioteke (v. Fehim Nametak, IV, br. 3129, str. 385).

20 Riječ je o uglednom i bogatom sarajevskom trgovcu i dobrotvoru hadži Musau, sinu hadži Šahmanovu iz Šejh Ferruhove mahale, kasnije poznate i pod imenom Abdestha- na, umro 1089/1678. godine. On je još za života ostavio dva novčana vakufa, jedan od

100.000 i drugi od 55.000 srebrnih akči i novac predao mutevelliji hadži Huseinu, sinu hadži Muzafferovu (muderris Gazi Husrev-begove medrese prije 1681. godine). Regi- stracija vakufa na sarajevskom sudu obavljena je poslije njegove smrti 30. zu-l-kadeta 1094/20. novembra 1682. godine, uz saglasnost hadži Musaovih sinova hadži Ebu Bekra, Sulejmana i Mehmeda, sestara mu Have i Zakire i žene mu Umihane, koje je na sudu punomoćno zastupao (vekīl sābitu-l-vikāle) Mustafa Čelebi, sin Mahmudov. Kako se iz teksta vakufnama vidi, sud je u potpunosti prihvatio vakifove odredbe: da mutevelija oba vakufa, uz dnevnu plaću od šest akči, bude spomenuti hadži Husein, sin hadži Muza- fferov, a poslije njega onaj ko bude mujezin džamije u Šejh Ferruhovoj mahali, da se uvakufljeni novac, uz murabehu od 11% godišnje, s čvrstim zalogom i jakim jamcem, daje u zajam, da mutevelija preostali godišnji prihod od prvog vakufa u iznosu od 7.840 akči čuva i od tih sredstava dovede vodu i podigne česmu ispred vakifove kuće. Vakif je odredio da se iz prihoda drugog vakufa imamu džamije Šejh Ferruhove mahale daje dnevna plaća u iznosu od dvije akče, s tim da svaki dan poslije akšam-namaza prouči suru

al-Mulk (كُ لْ مُ لا هِ دِ يَ بِ يذِ َّلا كَ رايَ تَ ) i sevabe pokloni pred dušu cijelog Muhammedovog ummeta,

njegovu dušu i duše njegovih roditelja, da se mujezinima džamije daje dnevna plaća u

iznosu od po četiri akče, s tim da svaki od njih u svojoj sedmici (najvjerovatnije dvojica mujezina koji su mujezinsku službu obavljali po sistemu: sedmicu jedan, a sedmicu

drugi), svaki dan poslije podne i ikindije-namaza prouči po tri puta suru al-Iḫlāṣ (ُالله وَ هُ

لْ قُ

...دٌ حَ َأ) i po tri salavata (...دٍ مَّ حَ مُ

لآ ىَلعَ وَ

دٍ مَّ حَ مُ

ىَلعَ

لِّ صَ

مَّ هللَا) i da sevabe poklone pred njegovu

dušu i duše njegovih roditelja, da se mujezinima svaki dan daju još po dvije akče, s tim

da svaki dan pored njegova kabura prouče suru Yā-sīn i sevabe poklone pred dušu posla- nika Muhammeda, a. s., duše njegove porodicu, ashaba, cijelog Muhammedova ummeta, vakifovu dušu i duše njegovih roditelja. Vakif je, također, odredio da se preostali godišnji prihod od drugog vakufa u iznosu od 1.080 akči čuva za potrebne popravke i prostirku džamije te da se od toga iznosa svake godine za 70 akči nabave po dvije mukavve (velike voštane svijeće) za osvjetljenje džamije... Zanimljivo je da je vakif za nazire oba vakufa odredio džematlije mahalske džamije. (Kopija vakufnama kod autora teksta).


كلاهش مشچ لواو هديد نيهاش وا ىوـــخ كلم لوا هيحل لاسرا پوديا كلافا هلوا رـــــــيكتسدو نــــيعم روــــهشمو فورــعم هليلاحو حلاص كاـنمغ هياملوا هلوا داـــش هشيمه نوسلجآ نوـــسلك يــبك لك يــلامج كاپ ءهــيحل يدــــنوق هيابيز يخر راچ ان يـــــلغش يـــــــخيرات هدــــيد 1081


Sarajlija hadži Musa, slava ovog vremena Svjetlo i sjaj očiju, dolazeći znak praskozorja


Taj prvi racio, ta osoba svojstava krasnih, Taj čovjek dobročinitelj, visoke vrijednosti,


Predvodnik je u vilajetu bogatih Čovjek darežljivosti, bez straha i bojazni


Božije dobročinstvo njemu dovoljno je, zar nije?

Njegovi sinovi plemeniti, vlasnici spoznaje


Svaki od njih - dobro odgojen i smiren Za zapovijed Božiju spreman i pohitan


Zbog čitanja i pisanja ujutro i po noći Bože, sve ih uzvišenim učini!


Njegov stariji sin Mehmed-aga

Na licu svome ”izvuče liniju” punu crnila.


Puštajući bradu, on, naravi meleka Oka sokolova, taj pogleda skupljenoga


Poznat i čuven je po ispravnosti duhovnoga stanja Neka mu nebesa budu pomagač i potpora!


Neka se njegova Ljepota kao ruža osmjehuje, otvara!

Neka je stalno radostan, nek nije u brigama!


Kronogram izreče Šuglija ubogi:

Na krasno se lice ʻčistaʼ brada spustila.” (1081/1670-71. godine)21


21 Prijevod dr. Adnana Kadrića.


        1. Osman-ef. Šugli kao kaligraf i prepisivač


Izgleda da je Osman-ef. Šugli bio blizak prijatelj s hadži Musaom i njego- vim sinovima, posebno Mehmed-agom, čijem je puštanju brade posvetio gore navedeni kronogram. S obzirom na to da ih u jednom stihu kronograma hvali kako vole čitati i po danu i po noći, možemo pretpostaviti da je Mehmed-aga našega Osman-ef. Šugliju, kao vještog kaligrafa i prepisivača, zamolio da mu izradi jedan luksuzni primjerak Sa‘dījeva Gulistāna i da je to ovaj i učinio, ne ulazeći u to da li mu ga je naplatio ili poklonio. U prilog tome ide činjenica što je Mehmed-aga, na naslovnom listu na strani a veoma luksuznog i do danas dobro očuvanog primjerka Sa‘dījeva Gulistāna u rukopisu koji se čuva u Gazi Husrev-begovoj biblioteci pod br. R-1357, crvenim slovima zapisao:

رون ةمرحب ،افصلاو قوذلا يف ماد ،ىسوم جاحلا نب دمحم ةّيسرافلا ةفيطّللا ةخسّنلا هذه بحاص

!نيمحارلا محرأ اي كتمحرب !نيعم اي نيمآ ،افطصملا دمحم كاپ Vlasnik ovoga prekrasnog perzijskog primjerka je Mehmed, sin hadži Musaov, dabogda, hurmetom čistog nura Muhammedova, još dugo u zevku i

radosti poživio! Amin, tako Ti Tvoje milosti Najmilostiviji!

Ne navodeći ime prepisivača, broj rukopisa ni mjesto gdje se on nalazi, naslovnu stranu ovoga rukopisa, kao primjer uspjele kaligrafije, prije tridese- tak godina u svome radu o Muslimanskom školstvu u Bosni i Hercegovini do 1918. godine, prvi je našoj javnosti predstavio Hajrudin Ćurić.22

Primjerak Sa‘dījeva Gulistāna23 u rukopisu Gazi Husrev-begove bibli- oteke br. R-1357 ima ukupno 91 list (182 stranice). Pisan je na finom tan- kom papiru, žućkaste boje, bez vodenog znaka, dimenzija: 20 cm x 12,5 cm (dimenzija teksta: 15 cm x 7,5 cm), djelimično vokaliziranim nastaʻlīq


  1. Vidi: Dr. Hajrudin Ćurić, Muslimansko školstvo u Bosni i Hercegovini do 1918. godine, Veselin Masleša, Sarajevo 1983, str. 123.

  2. Muṣliḥuddīn Saʻdī Šīrāzī, rođen oko 606/1209, umro 691/1292. godine, smatra se naj- sjajnijom zvijezdom na nebu perzijske književnosti poslije Firdusija. Djelo Gulistān, s formalne strane skladnu i vrlo uspjelu mješavinu rimovne i ritmičke proze s kraćim pričama ilustrovanim prigodnim stihovima, raspoređeno na uvod i osam poglavlja, Saʻdī je napisao 1258. godine, dakle iste one godine kada je mongolski han Hulagu, unuk Džingis-hana razorio Bagdad i ukinuo abasidsko carstvo. Saʻdī u ovom djelu opisuje i pokazuje svijet onakvim kakav je on u stvari bio i kako ga je on vidio i upoznao, a upo- znao ga je dobro, ali ne daje šemu svijeta kakav bi on trebao da bude. A svijet je kao i čovjek, pun protivrječnosti; pored dobra egzistira i zlo, pored radosti i ljepota egzistiraju tuge i zlobe... To je svijet njegova doba, svijet karavana, kamila, svijet pravnog asketizma i licemjerja, to je svijet ljubavi, mladosti, vina, ruža i ljepotica, ali i svijet bodlji, bola, nemoći, starosti i patnji (v. Bećir Džaka, Historija perzijske književnosti od nastanka do kraja 15. vijeka, Naučnoistraživački institut ”Ibn Sina” Sarajevo, 1997, str. 371-372). Činjenica da se samo u Gazi Husrev-begovoj biblioteci u Sarajevu čuva preko 50 rukopi- sa Gulistāna (v. Nametak IV, 3118-3150 i Popara XVI, 9329-9345), među njima i ovaj što ga je prepisao i komentarisao Osman-ef. Šugli, sama za sebe govori koliko je ovo djelo u našim krajevima bilo popularno i rado čitano.


pismom, crnim mastilom, slabijeg kvaliteta, nepostojanom na dodir s vlagom, u 17 redaka, veoma vještom rukom. Naslov djela, naslovi poglavlja, značaj- nije riječi (عارصم ،رثن ،تياكح ،يعابر ،باب ،يونثم ،مظن ،رعش ،هعطق ،ىلاعت هلوق ،تيب), paradigme metrova na marginama i interpunkcijski znakovi pisani crvenim mastilom. Na početku djela lijepo urađen unvan u obliku pravougaonika dimenzija: 7,5 cm x 4 cm, na podlozi ukrašenoj zlatnozelenom bojom. Tekst uokviren zlatnom trakom, ojačanom s vanjske strane dvjema, a s unutrašnje jednom tankom linijom crne boje. Tekst u prozi pisan jednostubično, a stihovi u dva stuba, po strofama, dvojeni zlatnom linijom. Na kraju rukopisa nalaze se tri zaštitna lista. Na zadnjem zaštitnom listu na strani a nalazi se gore citi- rani kronogram, pisan rukom autora. Godina u kronogramu 1081/1670-71. označava godinu kada je izrečen, a ne godinu kada ga je autor prepisao u ovome rukopisu. Povez kožni, originalan, po rubovima izlizan. Na vanjskoj strani korica u središnjem dijelu utisnuti izduženi ornamenti s floralnim moti- vima, presvučenim zlatnom bojom. Po rubovima vanjske strane korica vješto urađena bordura u obliku lozice s isprepletenim grančicama. Unutrašnja stra- na korica, prvi i zadnji zaštitni list obloženi ukrasnim ebru papirom.

Djelo se završava kolofonom s bilješkom prepisivača na arapskom jeziku u kojoj se kaže:

رفغا مهّللا ،يلغش نامثع ريقحلا انأو فلأو نينامثو ةّتس خيرات يف هُ ُتلباقو هُ ُتيْ شَ حو هُ ُتحْ حص

م م م!نيمآ Djelo (Gulistān) sam korigovao, popratio komentarima i kolacionirao hiljadu osamdeset i šeste (28. marta 1675. - 16. marta 1676.) godine, a ja sam

ubogi Osman Šugli, - neka mu je od Boga prosto! Amin!!!

Iako u kataloškoj obradi rukopisa piše Nema podataka o prijepisu, prepi- sivač je bez ikakve sumnje Osman-ef. Šugli. Na to upućuju sljedeće činjenice:



  1. Vidi faksimil završetka djela i bilješke na fol. 91b u prilogu br. 1

25 Uporedi unvane koje donosimo u prilogu br. 2


drugo poglavlje o naravima derviša (ناشيورد قلاخارد مود باب) počeo prepisivati u srijedu, 1. redžeba 1084/12. oktobra 1673. godine,26 peto poglavlje o ljubavi i mladosti (يناوـــــــجو قــــشعرد مجنپ باب), 15. ševvala 1085/12. januara 1674. godine,27 a šesto poglavlje o slabosti i starosti (يريپو فعض رد مـــشش باب), 01. rebiu-l-evvela 1086/26. maja 1675. godine.28

- prepisivačeve riječi

هُ ُتححص korigovao sam ga, popravio sam ga,

ispravio sam ga itd., nikako ne treba shvatiti u tom smislu da je on ispravljao autora ili da je uzeo nečiji tuđi prepis i u njemu ispravljao greške, nego da je u rukopisu iz koga je djelo prepisivao bilo grešaka, pa se potrudio da nađe više rukopisnih primjeraka i da svoj prepis s njima uporedi i sravna. Zato je i rekao هُتلباقو i kolacionirao, sravnao i uporedio, tj. s više drugih primjeraka. Isto tako, detaljnim pregledom osnovnog teksta Gulistāna nismo mogli pronaći nijednu riječ koja je naknadno ispravljana, ni između redaka ni na marginama.

Na marginama listova, a ponegdje i između redaka ima dosta bilješki i komentara iz pera prepisivača Osman-ef. Šuglije. Treba, međutim, napome- nuti da je Osman-ef., pored svojih, ponegdje na marginama navodio i Sudi- jeve komentare29, ali da je to svaki put naglasio s nadvučenom riječju يدوس, za razliku od svojih komentara koje je ponegdje naglasio riječima هررحمل, imenom نامثع ili nadimkom يلغش.30 U visini stihova Gulistāna Osman-ef. je na marginama, najčešće crvenim slovima, ispisao paradigme njihovih metrova. Komentari su većinom na turskom jeziku. Ovim svojim komentarima, ma koliko kratki bili, Osman-ef. Šugli svrstao se u red rijetkih Bošnjaka koji su prije, gotovo tri i po stoljeća, komentarisali perzijske klasike.

Sudeći po datumima na marginama, Osman-ef. Šugli je na prepisivanju i komentarisanju ovog primjerka Sa‘dījeva Gulistāna radio preko dvije godine. To ne treba čuditi ima li se u vidu da su sravnavanje prepisa s više primjeraka rukopisa, želja da djelo bude što tačnije i ljepše prepisano, pisanje komentara na marginama i precizno izvlačenje zlatnih traka i linija u kolonama na sva- kom listu, sigurno iziskivali mnogo truda, strpljenja i vremena.

Pored ranije navedene vlasničke bilješke Mehmed-age, sina hadži Musao- va, na prvom zaštitnom listu na strani b nalazi se bilješka i pečat još jednog


26 Vidi bilješku Osman-ef. Šuglije na margini na fol. 25b (بجر زا مود باب ني رد دش عقاو ءدب خيرات 1084 هنس رد...هبنش راهچ ناك مدس رشع ءهرغ رد).

27 Ibid..., fol. 55b (1085 ةنس رد داب كرابم يدنلوا ءادب هدنفصن كلاوش رهش).

28 Ibid..., fol. 66a (لهس مهّللا .دش عقاو ءادتبا لولأا عيبر رهش ءرغ رد 1086 خيرات رد).

29 Sūdī, Aḥmad, po porijeklu Bošnjak iz sela Sudića kod Čajniča, glasoviti komentator perzijskih klasičnih djela, između ostalog i Sa‘dījeva Gulistāna, umro 1005/1596-97. godine (v. Šabanović, Književnost...o .c., str. 89-95).

30 Vidi fol. 18a i 25b (يلغش هررحمل), fol. 15a, 23b, 24a i 38b (هررحمل) i fol. 54a (نامثع اب تفگ).


vlasnika, izvjesnog Sejfullaha, sina Salihova, čija nam boigrafija nije poznata. U njegovoj vlasničkoj bilješci na arapskom jeziku piše نب هللا فيس كلامو بحاص حلاص (Vlasnik i posjednik Sejfullah, sin Salihov). Rukopis su, najvjerovatnije po oporuci, za Gazi Husrev-begovu biblioteku u Sarajevu uvakufili nasljed- nici bivšeg sarajevskog muftije i predsjednika Ulema-i medžlisa Salim-ef. Muftića.31

Pored Sa‘dījeva Gulistāna u rukopisu br. R-1357, Osman-ef. Šugli prepi- sao je još jedno klasično perzijsko djelo vjersko-moralnog sadržaja, s naglaše- nom sufijskom intonacijom; Pendnāmu Farīduddīna ʻAāṭṭāra32, s uporednim prijevodom na turskom jeziku, od nepoznatog prevodioca. Rukopis se čuva u Gazi Husrev-begovoj biblioteci pod br. R-586, a kataloški je obrađen u trećem svesku Kataloga arapskih, turskih i perzijskih rukopisa Gazi Husrev- begove biblioteke.33 Za razliku od prepisa Sa‘dījevog Gulistāna u rukopisu R-1357, na čijoj je izradi Osman-ef. Šugli proveo preko dvije godine, Pen- dnama Farīduddīna ʻAāṭṭāra u rukopisu R-586 je, očito, prepisana s mnogo manje truda, tkzv. nastaʻlīq-tadwīnī pismom, što znači da se prepisivač trudio da djelo prepiše što prije, ne vodeći računa o tome da mu slova budu što ljepše kaligrafski ispisana. U prilog tome idu i činjenice da su mjesta predviđena za naslove poglavlja ostala nepopunjena i da je prepisivač na kraju djela u bilješci na perzijskom jeziku zamolio čitaoca da mu oprosti zbog eventualnih propusta.34 Zato se ovdje nećemo duže zadržavati na opisu rukopisa, napo- minjući samo da rukopis ima ukupno 30 listova formata 29 cm x 19 cm, da je tekst Pendnāme na perzijskom jeziku pisan ravno u dva stuba, a prevod na turskom jeziku ukoso, također, u dva stuba i da je originalni povez zagubljen. Naknadno (prije tridesetak godina) urađeni kartonski povez presvučen je impregniranim platnom crne boje.




  1. Vidi pečat s natpisom Vakuf merhum Salim ef. Muftića (1357-1938) na prvom zaštitnom listu na str. b i na fol. 1a, 58b i 91b.

  2. Pendnāma (Knjiga savjeta) Farīduddīna Muḥammada ʻAṭṭāra, jednog od najvećih iranskih pjesnika sufijske orjentacije iz 12. stoljeća, više je poznata nego i sam njen autor. U djelu se glavnom govori o etici i moralu, s naglašenom sufijskom intonacijom. (Vidi opširnije: Bećir Džaka, Historija perzijske književnosti od nastanka do kraja 15. vijeka, Naučnoistraživački institut ”Ibn Sina” Sarajevo, 1997, str. 310). I ovo je djelo kod nas bilo veoma popularno i rado čitano. Najbolji dokaz za to je činjenica da se u Gazi Husrev- begovoj biblioteci u Sarajevu čuva preko 60 rukopisa Pendnāme.

  3. Vidi: Zejnil Fajić, Katalog arapskih, turskih i perzijskih rukopisa, Gazi Husrev-begova biblioteka u Sarajevu, Svezak treći, El-Kalem, Sarajevo, 1991, br. 2508, str. 382.

  4. Bilješka prepisivača glasi:

تسا هدزرب مــهب ماّيا تنحم ارـــم هك نكم بيع نم طخ ينيب هدزرب مهب رگ

Ako rukopis moj vidiš zbrkan, ne kori Jer je mene tegoba dana pomela!


Međutim, ono što je ovdje od neprocjenjive vrijednosti za rasvjetljavanje biografije prepisivača, jeste njegova bilješka o prepisu na arapskom jeziku koja glasi:

هللا هظفح هّيورسخلا ةسردملا يف نكاسلا يقوسولا دمحأ نب نامثع ريصقتلا ريثك ريقحلا هدوس

1083 ةنس يف ةّيلبلاو مغلا نع نينمؤملا عيمجو ىلاعت Prepisao ubogi siromah koji mnogo griješi Osman, sin Ahmedov Viso- čanin, nastanjen u Husreviji medresi, - Uzvišeni Allah njega i sve vjernike sačuvao od briga i belaja 1083/29. aprila 1672. - 18. aprila 1673. godine. Iz ove bilješke se nedvosmisleno vidi da je Osman-ef. Šugli, sin Ahme- dov, po porijeklu iz Visokog i da je 1672-73. godine stanovao u Gazi Husrev- begovoj medresi u Sarajevu. Da nije gore spomenutog kronograma koji je prije osam godina (1075/1665), kao zreo pjesnik, spjevao povodom smrti svoga učitelja Ibrahim-ef. Bistrigije, mogli bismo pomisliti da je bio učenik medrese. Međutim, ta mogućnost otpada. Nije bio ni muderris, jer je muderris Gazi Husrev-begove medrese, uz dnevnu platu od 50 dirhema35 postavljan carskim beratom i gotovo redovno bio i sarajevski muftija.36 Isključujemo mogućnost da je tako ugledna i visoko pozicionirana ličnost mogla stanovati s učenicima medrese. Nije mogao biti ni šejh hanikaha, jer je poznato da je u to doba šej hanikaha i istovremeno imam Begove džamije bio Sarajlija šej Ali koji je po jednom zapisu Enverija Kadića umro 1090/1679. godine. Sigurno je da nije bio ni bevvab (vratar, podvornik). Kakvu je onda službu Osman-ef. Šugli mogao obavljati i stanovati u Gazi Husrev-begovoj medresi? Ostaje jedino mogunost da je bio muʻīd (korepetitor), tim prije što je takvo radno mjesto bilo i predviđeno drugom Gazi Husrev-begovom vakufnamom od 26.

redžeba 943/8. januara 1537. godine u kojoj se izričito kaže:

موي لك سردملل نّيعو...ةداعلاو نوناقلا يف ررقملا وه ام ىلع ةداعلإا ةفيظو يعاري ديعمو نيمهرد موي لك ةبلطلا نم دحاو لكلو مهارد ةعبرأ ديعمللو ةروبزملا فاقولأا نم امهرد نيسمخ

...نيمهرد اضيأ باوبللو

Nadalje se određuje muʻīd (korepetitor) koji će vršiti službu korepeticije po ustaljenom običaju... Muderrisu određuje svaki dan 50 dirhema iz spome-


35 Nezamislivo je da je Osman-ef. Šugli na početku svoje karijere (kada je imao oko 30 godina) mogao biti muderris Gazi Husrev-begove medrese uz dnevnu platu od 50 dirhema, a tridesetak godina kasnije, primati samo 20 akči; 10 kao profesor (نامثع يلغش رد هچقآ نوا يموي اشاپ يلع عماج رد يدنفأ) i još 10 kao hatib u Ali-pašinoj džamiji (نامثع خيشلا رد هچقآ نوا هعمجلا موي يف اشاپ يلع عماج رد يلغش), kako je to zabilježio Kadić (v. Tārīḫ-i Enverī, IV, str. 87 i 88).

36 Godine 1060/1650. muderris Gazi Husrev-begove medrese je bio ‘Abdullaṭīf-ef., poslije njega Mehmed-ef., sin Mustafin, a prije 1092/1681. na tu dužnost carskim beratom postavljen je Sarajlija hadži Husein, sin hadži Muzafferov, unuk spahije Omera Alije i praunuk spahije Kurta Alije (v. Hamdija Kreševljaković, ”Muderrisi Husrev-begove medrese” Spomenica Gazi Husrev-begove četiristogodišnjice, Sarajevo 1932, str. 149 i Behija Zlatar, Gazi Husrev-beg, Sarajevo, 2010, str. 126-128).


nutih vakufa, muʻīdu četiri dirhema, svakom od učenika dva dirhema, a isto toliko i bevvabu dva dirhema.37


        1. Osman-ef. Šugli kao pisac i prevodilac


Pored gore spomenutih rukopisa br. R-1357 i R-586, koji se nalaze u Gazi Husrev-begovoj biblioteci, u Historijskom arhivu Sarajevo čuva se još jedan rukopis Osman-ef. Šuglije. To je rukopis br. R-456 od 164 lista (328 stranica), dimenzija 20 cm x 12,5 cm, pisan nasḫ pismom, vještom rukom, na glat papiru, srednje debljine, tamnobijele boje, bez vodenog znaka. Listovi su razasuti i po lagama odvojeni od originalnog kožnog poveza s preklopom, prepuknutog dužinom hrbata. Na vanjskoj strani korica i preklopa utisnuti ornamenti s floralnim motivima s tragovima zlatne boje koja se vremenom izlizala. Osnovu rukopisa predstavljaju dva djela Osman-ef. Šuglije, pisana njegovom rukom, dakle autografa.

Prvo djelo pod naslovom Tarğuma-i Šurūṭ-i ṣalāt (Prijevod Uvjeta za namaz), nalazi se na fol. 1b-51b. Na naslovnom listu, na početku djela nalazi se lijepo urađen unvan potpuno isti kao i na početku Gulistāna u rukopisu br. R-1357, samo što je unutar unvana, umjesto ناتسلگ kaligrafskim slovima crve-

ne boje upisan naslov ةولصَ

طورُ شُ

ءهمَ جُ رْ تَ na turskom jeziku. Na naslovnom listu

tekst uokviren debelom zlatnom linijom, ojačanom s vanjske strane dvjema,

a s unutrašnje jednom tankom linijom crne boje. Na ostalim listovima tekst uokviren crvenom linijom.

Na turskom jeziku postoji više vjeronaučnih udžbenika pod gornjim naslovom.38 To su, uglavnom, izbori iz raznih fikhskih djela o namazu na



37 Sistem nastave je bio takav da je preko dana muderris učenicima u dershani držao predavanja, a nakon predavanja učenici su odlazili u svoje sobe, gdje im je muʻīd pomagao u spremanju lekcija. Upravo onako kao što danas asistent na fakultetu drži vježbe studentima iz predavanja koja je održao profesor. U poređenju s muderrisovom platom, plata muʻīda je bila skromna, ali ne treba zaboraviti da je uz to imao još besplatan smještaj, grijanje i hranu. Osman-ef. Šugli je vjerovatno na početku svoje karijere prepisujući knjige za sebe zarađivao i određeni honorar. Jedino tako i možemo objasniti veliku razliku u kvalitetu njegovih prepisa. Ako je naručilac-mecena bio bogat i dobro plaćao, isplatilo mu se jedan rukopis lijepim kaligrafskim pismom raditi i po dvije godine, a ako je naručilac bio neko od učenika uz skromnu cijenu, onda mu se nije isplatilo raditi tako dugo. Pretpostaviti je da je Osman-ef. Šugli prepisao više rukopisa, možda i na desetine. Do danas su, koliko se zna, sačuvana samo ova dva.

38 Dvadesetak godina prije Osman-ef. Šuglije, jedan drugi Bošnjak Ḥasan ibn Nasūḥ ad-Dumnawī (iz Duvna) al-Bosnawī, napisao je sličan vjeronaučni udžbenik (Ilmihal) na turskom jeziku pod naslovom Mağma‘ al-Ğawāhir. U kataloškoj obradi ad-Dumnawījeva ilmihala Kasim Dobrača s pravom napominje: Držimo da je kasnije više početnica pisano po ovom uzoru, jer nalazimo više sličnih primjeraka... (v. Kasim Dobrača, Katalog arapskih, turskih i perzijskih rukopisa, Svezak drugi, Gazi Husrev-begova biblioteka u


arapskom jeziku prevedeni na turski jezik. Iako sličan, ovaj udžbenik nije ni jedan od dosada nama poznatih djela pod ovim naslovom. Ni na početku ni na kraju djela ne spominje se ime autora koji ga je iz raznih djela na arapskom jeziku sakupio i preveo na turski jezik. Ipak, sa sigurnošću se može tvrditi da je autor ovoga djela Osman-ef. Šugli. To se može zaključiti iz sljedećih činjenica:

- na prvom zaštitnom listu istom rukom ispisani su gore navedeni Osman-ef. stihovi:


...راو هـيد ميك ره ينآ رليوس نلاي راي نليب گقح كمنو نان ينق

Zar odan prijatelj postoji Što so i hljeb cijeni

Laže ko kaže da ga je imao...


kao i više drugih, dosada, neobjavljenih stihova i izreka, od kojih donosimo samo dva poučna stiha na arapskom jeziku o tome kada se nije lijepo pozdravljati:


بنذ رــــــــــكذلاو ناذلأا دـــنعو لــهج مامحلا يـــف ءرـــملا ملاس كلذك يــــضاقلاو سردلا دــــنعو كلاغتشا تقو يفو قاوسلأا يفو Glupost je pozdravljati se u hamamu,

Za vrijeme ezana i zikra, zar grijeh nije, Na pijaci i kad si zauzet,

Za vrijeme dersa i kod kadije...,


R-1357, gdje se na kraju djela nalazi bilješka s imenom Osman-ef. Šuglije,


Sarajevu, Sarajevo, 1979, br. 1557, str. 657). Ilmihal Osman-ef. Šuglije je sigurno jedan od njih.

39 Tako npr., poglavlje o 14 stvari koje kvare namaz (ةولصلا دسفي ام نايب يف لصف), nakon nabrajanja na arapskom jeziku, prijevoda u prozi na turskom jeziku, na kraju prepjevava u sljedećim stihovima na turskom jeziku:

تشيا يڭيزاــــمن ردترد نوا هــــنسن نديا دـــــساف تيا ريرحت نيس هلمج هنيس هحفص لد پوديا ظفح


- na početku više poglavlja i u djelu ةولصَ


طورُ شُ


ءهمَ جُ رْ تَ


i u djelu ءهفَ حْ ُت

يِلغْ شُ

تايَ رِ دانَ

autor koristi potpuno istu formulaciju pisanu crvenim

slovima ...نلاوا دوهعمو دوعوم ندلحموب 40

Na marginama pojedinih listova ima dosta komentara, bilješki i citata iz raznih fikhskih djela i zbirki fetvi na arapskom i turskom jeziku vezanih za tekst, najčešće u formi pitanje - odgovor (باوجلا ـ ةلئسم). Na kraju svih citata navedeni su nazivi djela i poglavlja iz kojih su citati uzeti, a kod fetvi i imena muftija koji su ih izdali.41 Sudeći po rukopisu, tekst na marginama je pisan naknadno, najvjerovatnije, rukom nekog od kasnijih vlasnika.42



ملاــــــــس در قــملغا كــــمچيا هنسن كــميي هـنسن ماـــــميا هــيودنك هياملوا مـــــك اڭا كـــــمتيا حـــتف رـــــيثك لـعف كــمليوس خخخنت كــــمتيا رذع يـــب ريــــبخ هياملوا ندندنك پودــيك يلقع يـــخد مـــه باوــــــج كل كمريو هناروسخا كملوك كمتيا ركذ باستحا نيساضق مـــــــــه كـــمتيا بيترت نيلقاص

40 Usporedi formulacije ءادتبا<